मराठी अभिनयाचा विचार केला की काही कलाकार त्यांच्या आवाजामुळे लक्षात राहतात, काही चेहऱ्यामुळे, तर काही एखाद्या ठरावीक भूमिकेमुळे. पण दिलीप प्रभावळकरांचं वैशिष्ट्य यापैकी एकाही चौकटीत बसत नाही. त्यांना पाहताना प्रत्येक वेळी एक वेगळा माणूस समोर उभा राहतो. कधी घरगुती स्वभावाचा, साधाभोळा चिमणराव, कधी प्रेमळ आणि समंजस गंगाधर टिपरे, तर कधी पडद्यावर दिसतही नसताना केवळ आवाजातून अंगावर काटा आणणारा तात्या विंचू.
त्यांच्या अभिनयाची खरी गंमत अशी की, भूमिका कितीही वेगळी असली तरी त्यात दिलीप प्रभावळकर दिसत नाहीत; त्या व्यक्तिरेखेचा स्वभाव दिसतो. त्यांच्या चेहऱ्यावरची एखादी छोटी हालचाल, बोलताना शब्दांमध्ये केलेला सूक्ष्म बदल, शरीराची ठेवण किंवा अगदी शांत राहण्याची पद्धतही व्यक्तिरेखेला वेगळं रूप देऊ शकते. म्हणूनच चिमणराव आणि तात्या विंचू या दोन टोकाच्या व्यक्तिरेखा एकाच कलाकाराने साकारल्या आहेत, ही गोष्टच त्यांच्या अभिनयाची व्याप्ती समजून घेण्यासाठी पुरेशी आहे.
साधेपणातून माणूस उभा करणारा अभिनेता
दिलीप प्रभावळकरांच्या अभिनयाकडे नीट पाहिलं तर एक गोष्ट लगेच जाणवते—ते व्यक्तिरेखेला मोठं करण्यासाठी अनावश्यक आविर्भाव करत नाहीत. त्यांच्या भूमिकांमध्ये एक प्रकारची सहजता असते. ही सहजता मात्र साधेपणातून आलेली असली, तरी तिच्यामागे व्यक्तिरेखेचा बारकाईने विचार केलेला असतो.
त्यांनी विज्ञानाचं शिक्षण घेतलं, जैवभौतिकशास्त्राचा अभ्यास केला आणि नोकरीही केली. त्याच काळात बालनाट्य आणि प्रायोगिक रंगभूमीवर काम करताना त्यांनी अभिनयाचा अनुभव घेतला. रत्नाकर मतकरींच्या नाट्यसंस्थेशी असलेला संबंध आणि प्रायोगिक नाटकांमधील कामामुळे त्यांच्या अभिनयाला वेगळी शिस्त मिळाली. ‘प्रेमकहाणी’मधील साध्या माणसाची भूमिका असो किंवा ‘आरण्यक’मधील विदुर, त्यांनी व्यक्तिरेखेच्या बाह्य रूपापेक्षा तिच्या स्वभावाचा शोध घेण्याला महत्त्व दिलं.
याच अनुभवाचा परिणाम पुढे त्यांच्या प्रत्येक कामात दिसला. ते व्यक्तिरेखेवर स्वतःची छाप लावण्यापेक्षा स्वतःला त्या व्यक्तिरेखेसाठी बदलत गेले. त्यामुळे त्यांच्या अभिनयात ‘हा दिलीप प्रभावळकर आहे’ यापेक्षा ‘हा माणूस असा का वागतो?’ हा प्रश्न प्रेक्षकांच्या मनात निर्माण होतो.
चिमणरावमध्ये त्यांनी साध्या माणसाला आपलंसं केलं
दिलीप प्रभावळकरांचं नाव महाराष्ट्राच्या घराघरात पोहोचवणाऱ्या भूमिकांमध्ये चिमणरावचं स्थान सर्वात महत्त्वाचं आहे. ‘चिमणराव गुंड्याभाऊ’ या दूरदर्शन मालिकेत त्यांनी साकारलेला चिमणराव हा कुठलाही असामान्य नायक नव्हता. तो आपल्या आजूबाजूला दिसणाऱ्या सामान्य माणसासारखा होता. त्याच्या अडचणी छोट्या होत्या, त्याचे गैरसमज ओळखीचे होते आणि त्याच्या प्रतिक्रिया अगदी घरगुती वाटत होत्या.
याच साधेपणाला प्रभावळकरांनी विनोदाची ताकद दिली. चिमणरावला हसवण्यासाठी ते सतत विनोदी चेहऱ्यांचे भाव करत नाहीत. उलट, एखाद्या प्रसंगात तो माणूस खरोखर काय विचार करेल, त्याला काय गैरसमज होईल आणि तो कोणत्या पद्धतीने प्रतिक्रिया देईल, यावर त्यांचा अभिनय उभा राहतो. त्यामुळे प्रेक्षक चिमणराववर हसतो, पण त्याची थट्टा करत नाही. त्या व्यक्तिरेखेबद्दल आपुलकी निर्माण होते.
हा फरक खूप महत्त्वाचा आहे. विनोदी भूमिका साकारताना प्रेक्षकाला हसवणं सोपं असू शकतं; पण त्याच वेळी त्या माणसाबद्दल प्रेम निर्माण करणं कठीण असतं. प्रभावळकरांनी चिमणरावच्या माध्यमातून ते साध्य केलं.
‘श्रीयुत गंगाधर टिपरे’मध्ये विनोदापलीकडचा माणूस दिसला
‘श्रीयुत गंगाधर टिपरे’मधील आबा ही व्यक्तिरेखाही त्यांच्या अभिनयाची वेगळी बाजू दाखवते. टिपरे कुटुंबातील वडीलधारी व्यक्ती म्हणून ते केवळ विनोदाचा केंद्रबिंदू नव्हते. घरातील पिढ्यांमधील अंतर, मुलांशी असलेलं नातं, नातवंडांशी असलेला जिव्हाळा आणि बदलत्या काळाकडे पाहण्याची त्यांची दृष्टी या सगळ्यामुळे आबा प्रेक्षकांना घरातीलच एक व्यक्ती वाटू लागले.
इथे प्रभावळकरांच्या अभिनयातील संयम विशेष जाणवतो. ते प्रत्येक प्रसंगाला विनोदाच्या दिशेने ढकलत नाहीत. काही वेळा फक्त समोरचं ऐकणं, हलकंसं हसणं किंवा योग्य वेळी एखादं वाक्य बोलणं एवढ्यानेच प्रसंग खुलतो. त्यांच्या विनोदात आवाजाचा मोठेपणा कमी आणि निरीक्षण जास्त आहे.
यामुळे त्यांचा विनोद अनेकदा परिस्थितीतून निर्माण होतो. प्रेक्षकाला वाटतं की हा अभिनय नसून आपल्या घरात घडणारा एखादा प्रसंग आहे. दिलीप प्रभावळकरांच्या विनोदाची हीच मोठी ताकद आहे—तो मोठ्याने आपलं अस्तित्व जाहीर करत नाही; तो हळूहळू प्रसंगात मिसळतो आणि मग प्रेक्षकाला हसवून जातो.
तात्या विंचूने दाखवली त्यांच्या अभिनयाची पूर्णपणे उलटी बाजू
आणि मग येतो तात्या विंचू.
‘झपाटलेला’मधील ही व्यक्तिरेखा म्हणजे चिमणरावच्या अगदी विरुद्ध टोकावरची निर्मिती. चिमणरावचा साधेपणा, निरागसपणा आणि घरगुती विनोद एका बाजूला; तर तात्या विंचूचा भयावहपणा, विक्षिप्तपणा आणि खलनायकी वृत्ती दुसऱ्या बाजूला. विशेष म्हणजे तात्या विंचू पडद्यावर एका बाहुल्याच्या रूपात दिसतो आणि त्याला आवाज दिला तो दिलीप प्रभावळकरांनी.
ही भूमिका त्यांच्या अभिनयातील आवाजाच्या ताकदीचा उत्तम नमुना आहे. तात्या विंचूसाठी त्यांनी नेहमीच्या आवाजापेक्षा खर्जातील वेगळा आवाज वापरला. त्याच्या बोलण्याची आणि हसण्याची स्वतंत्र लकब तयार केली. त्या हसण्यात एका प्रसिद्ध चित्रपटातील जोकरच्या हसण्याच्या ढंगाचा प्रभाव असल्याचं त्यांनी नंतर सांगितलं होतं. बाहुला दिसायला फार विकृत न ठेवता गोंडस ठेवण्यामागेही एक विचार होता—गोंडस दिसणारी वस्तूच भयानकपणे वागू लागली तर त्याचा परिणाम अधिक तीव्र होतो.
तात्या विंचूच्या बाबतीत प्रभावळकरांनी चेहरा वापरला नाही, शरीर वापरलं नाही; त्यांनी आवाज, लय, विराम आणि बोलण्याची लकब यांच्याच जोरावर व्यक्तिरेखा उभी केली. म्हणूनच तात्या विंचूचा आवाज स्वतंत्रपणे आठवला तरी व्यक्तिरेखा डोळ्यांसमोर उभी राहते.
‘चौकट राजा’ने त्यांच्या गंभीर अभिनयाची खरी ताकद दाखवली
दिलीप प्रभावळकरांना केवळ विनोदी भूमिकांशी जोडणं ही मोठी चूक ठरेल. ‘चौकट राजा’ हा त्याचा ठोस पुरावा आहे. या चित्रपटातील त्यांच्या भूमिकेत विनोदाला जवळपास जागाच नाही. एका मानसिकदृष्ट्या आव्हानात्मक व्यक्तीचं जगणं आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या भावनिक परिस्थिती त्यांनी अत्यंत संयमाने साकारल्या.
या भूमिकेसाठी त्यांना महाराष्ट्र राज्याचा उत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार मिळाला. मात्र पुरस्कारापेक्षा महत्त्वाचं म्हणजे या भूमिकेने प्रेक्षकांना त्यांच्या अभिनयाची दुसरी बाजू दाखवली. चेहऱ्यावर मोठे भाव न आणता, शरीराच्या हालचालींमध्ये बदल करून आणि संवादापेक्षा वागण्यातून व्यक्तिरेखा उभी करण्याची त्यांची क्षमता इथे स्पष्ट झाली.
त्यांच्या अभिनयातील हा गुण पुढेही वारंवार दिसला. गंभीर भूमिका असली की ते आवाज खाली आणतात म्हणून भूमिका गंभीर होत नाही; उलट त्या माणसाच्या मनात काय चाललं आहे, हे प्रेक्षकाला जाणवेल अशा सूक्ष्म गोष्टी ते शोधतात. त्यामुळे त्यांचा गंभीर अभिनय कधीही कृत्रिम वाटत नाही.
त्यांचा आवाज ही स्वतंत्र अभिनयाची ताकद आहे
दिलीप प्रभावळकरांच्या अभिनयात आवाजाला फार महत्त्व आहे. चिमणरावचा आवाज आणि तात्या विंचूचा आवाज ऐकला तर दोन्हीमध्ये एकाच कलाकाराचा आवाज आहे, हे लक्षात येतं; पण त्यांचा स्वभाव पूर्णपणे वेगळा जाणवतो. आवाजातील गती, शब्दांचा उच्चार, विराम, स्वरांची उंची आणि बोलण्याची पद्धत बदलली की व्यक्तिरेखा बदलते, हे त्यांनी वारंवार सिद्ध केलं.
‘लगे रहो मुन्नाभाई’मधील महात्मा गांधींच्या भूमिकेतही हीच गोष्ट जाणवते. गांधींची भूमिका करताना त्यांनी मोठ्या आवेशाचा आधार घेतला नाही. शांत आवाज, साधी देहबोली आणि माणसांशी संवाद साधताना जाणवणारी आपुलकी यामुळे त्यांची व्यक्तिरेखा परिणामकारक झाली. या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला.
विशेष म्हणजे त्याच काळात ‘शेव्री’मधील गंभीर भूमिकेसाठीही त्यांना राष्ट्रीय पातळीवर सन्मान मिळाला. एका बाजूला गांधींसारखी ऐतिहासिक व्यक्तिरेखा आणि दुसऱ्या बाजूला सामान्य माणसाची अंतर्मुख करणारी भूमिका—या दोन्ही टोकांवर ते विश्वासार्ह ठरले. हीच त्यांच्या आवाज आणि देहबोलीवर असलेल्या नियंत्रणाची खरी साक्ष आहे.
प्रत्येक भूमिकेत स्वतःला नव्याने शोधण्याची त्यांची वृत्ती
दिलीप प्रभावळकरांनी अनेकदा सांगितलं आहे की ते विशिष्ट प्रकारच्या भूमिका मागत बसले नाहीत; दिग्दर्शकांना त्यांच्यात वेगवेगळ्या व्यक्तिरेखा दिसत गेल्या. ही गोष्ट त्यांच्या प्रवासाकडे पाहताना महत्त्वाची वाटते. कारण एखादा अभिनेता लोकप्रिय झाल्यानंतर त्याच प्रकारच्या भूमिका त्याच्याकडे येण्याची शक्यता असते. पण प्रभावळकरांनी त्या चौकटीला सतत मोडलं.
चिमणराव लोकप्रिय झाला म्हणून ते फक्त विनोदी भूमिका करत राहिले नाहीत. तात्या विंचू गाजला म्हणून खलनायकी भूमिकांमध्ये अडकले नाहीत. ‘चौकट राजा’नंतर गंभीर भूमिकांचीच निवड केली नाही. गांधींची भूमिका राष्ट्रीय स्तरावर गाजल्यानंतरही त्यांनी स्वतःला त्याच प्रतिमेत बंद केलं नाही.
भूमिकेत काहीतरी नवीन शोधण्याची त्यांची उत्सुकता त्यांच्या अभिनयाला जिवंत ठेवते. म्हणूनच पाच दशकांहून अधिक काळ काम करूनही त्यांचा अभिनय एका ठरावीक काळाचा वाटत नाही. प्रत्येक नव्या भूमिकेतून ते स्वतःच्याच आधीच्या प्रतिमेला मागे टाकण्याचा प्रयत्न करताना दिसतात.
अभिनयातला सर्वात मोठा धडा म्हणजे ‘दिसणं’ नव्हे, ‘जगणं’
दिलीप प्रभावळकरांचा अभिनय वेगळा वाटतो, कारण ते भूमिका प्रेक्षकांसमोर मांडत नाहीत; ते त्या व्यक्तिरेखेला जगण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांच्या अभिनयात नाटकीपणा आहे, पण तो व्यक्तिरेखेचा भाग असतो; अभिनेत्याचा दिखावा नसतो. विनोद आहे, पण तो केवळ हसवण्यासाठी नसतो. गंभीरता आहे, पण ती ओझ्यासारखी वाटत नाही. भय आहे, पण त्यासाठी केवळ विकृत चेहरा करण्याची गरज भासत नाही.
चिमणरावपासून तात्या विंचूपर्यंतचा प्रवास म्हणूनच इतका महत्त्वाचा आहे. एका टोकाला घराघरातला साधाभोळा माणूस आणि दुसऱ्या टोकाला केवळ आवाजातून ओळखू येणारा भयानक बाहुला—या दोघांच्या मध्ये असंख्य छटा आहेत आणि त्या सगळ्या दिलीप प्रभावळकरांनी जगल्या आहेत.
आजही त्यांच्या भूमिका पाहताना नव्या पिढीला त्या जुन्या वाटत नाहीत. कारण त्यांनी एखाद्या काळाची नक्कल केली नाही; त्यांनी माणसांचा स्वभाव समजून घेतला. माणूस कसा बोलतो, कसा घाबरतो, कसा हसतो, कसा लाजतो, कसा रागावतो आणि काही वेळा काहीही न बोलता काय सांगून जातो—या सगळ्याचा त्यांनी अभिनयात वापर केला. म्हणूनच दिलीप प्रभावळकरांची खरी ओळख एखाद्या एका भूमिकेत नाही; प्रत्येक वेळी नव्याने जन्म घेणाऱ्या त्यांच्या व्यक्तिरेखांमध्ये आहे.
