माधव आपटे संतापलेला असतो, पण सुरुवातीला तो हिंसक माणूस नसतो. तो रोजच्या आयुष्यात नियम पाळणारा, प्रामाणिकपणे नोकरी करणारा आणि चुकीच्या गोष्टींना विरोध करणारा सामान्य मध्यमवर्गीय माणूस असतो. डोंबिवलीहून मुंबईत नोकरीसाठी जाणं, गर्दीच्या रेल्वेतून परतणं, घर सांभाळणं आणि आजूबाजूच्या छोट्या-मोठ्या अन्यायांशी झगडणं—त्याचं आयुष्य लाखो मुंबईकरांसारखंच आहे. फरक एवढाच की माधव प्रत्येक वेळी गप्प बसत नाही.
निशिकांत कामत यांच्या २००५ मध्ये आलेल्या **‘डोंबिवली फास्ट’**मध्ये संदीप कुलकर्णी यांनी साकारलेला माधव आपटे हळूहळू या व्यवस्थेविरुद्ध उभा राहतो. सुरुवातीला त्याचा विरोध प्रश्न विचारण्यापुरता असतो; नंतर तो थेट संघर्षात बदलतो आणि शेवटी हिंसक बंडाचं रूप घेतो. या प्रवासाला २००५ सालच्या सर्वोत्कृष्ट मराठी चित्रपटाचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. परीक्षकांच्या अधिकृत नोंदीतही आधुनिक शहरातील भ्रष्ट व्यवस्था आणि आयुष्याच्या प्रचंड ताणाखाली कोलमडणाऱ्या मध्यमवर्गीय माणसाचं चित्रण म्हणून या चित्रपटाची नोंद झाली आहे.
पण चित्रपट संपतो तेव्हा एक प्रश्न मात्र संपत नाही—माधव आपटे चुकीचा होता की त्याला त्या टोकापर्यंत नेणारी व्यवस्था चुकीची होती?
सुरुवातीचा माधव पाहिला की शेवटचा माधव समजून घेणं कठीण होतं
माधव आपटेला सुरुवातीपासूनच बंडखोर दाखवलं असतं तर त्याच्या पुढच्या हिंसक कृतींचं समर्थन करणं किंवा निषेध करणं सोपं झालं असतं. पण निशिकांत कामत यांनी तसं केलं नाही. माधव आधी एक साधा माणूस म्हणून समोर येतो. त्याला स्वतःच्या प्रामाणिकपणाचा अभिमान आहे आणि नियम सगळ्यांसाठी सारखे असावेत, अशी त्याची अपेक्षा आहे.
मात्र त्याला वारंवार याच्या उलट अनुभव येतो. एखाद्या छोट्या वस्तूसाठी जास्त पैसे मागणारा दुकानदार, पाण्याच्या प्रश्नातला गैरव्यवहार, लाच घेणारी यंत्रणा, मुलांच्या शिक्षणाशी संबंधित समस्या, रुग्णालयातील व्यवहार—माधवच्या आयुष्यात अन्याय एखाद्या मोठ्या घटनेच्या रूपात येत नाही. तो रोजच्या जगण्यात मिसळलेला असतो. आणि याच ठिकाणी चित्रपटाची अस्वस्थता सुरू होते. कारण प्रेक्षकाला माधवचा राग अनोळखी वाटत नाही; उलट त्याच्या अनुभवांपैकी काही अनुभव आपल्यालाही आलेले असू शकतात.
माधवची अडचण अशी आहे की तो अन्यायाकडे दुर्लक्ष करू शकत नाही. इतर लोक “जाऊ दे” म्हणून पुढे निघून जातात, तिथे तो थांबतो. प्रश्न विचारतो. वाद घालतो. त्यामुळे त्याची चिडचिड फक्त बाहेरच्या व्यवस्थेविरुद्ध नसते; ती हळूहळू त्याच्या स्वतःच्या आयुष्यातही शिरते.
त्याचा संताप अचानक जन्माला आलेला नाही
‘डोंबिवली फास्ट’ची खरी ताकद इथेच आहे. माधव एका सकाळी उठतो आणि बंदूक घेऊन रस्त्यावर निघत नाही. त्याचा मानसिक प्रवास टप्प्याटप्प्याने घडतो. प्रत्येक छोटा अन्याय त्याच्या मनात साठत जातो. त्याला वाटतं की नियम पाळणाऱ्याचं नुकसान होतं आणि नियम मोडणाऱ्याला फायदा मिळतो.
घरातही त्याला पूर्ण साथ मिळत नाही. पत्नी अलका त्याच्या सततच्या भांडणांना आणि हट्टीपणाला कंटाळलेली आहे. तिच्या बोलण्यातून माधवसमोर एक कठीण आरसा उभा राहतो—तत्त्वं पाळून काय उपयोग, जर त्या तत्त्वांमुळे जग बदलत नसेल?
ही गोष्ट माधवच्या मनात खोलवर जाते. त्याचं आयुष्य आधीच रेल्वेच्या ठरावीक वेळापत्रकात अडकलेलं आहे. डोंबिवली ते मुंबईचा रोजचा प्रवास, नोकरी, घर आणि परत त्याच गर्दीतून जाणं—या सततच्या पुनरावृत्तीमध्ये त्याचा ताण वाढत राहतो. चित्रपटाच्या मांडणीत रेल्वेचा प्रवास केवळ पार्श्वभूमी राहत नाही; तो माधवच्या मानसिक अवस्थेचा भाग बनतो.
म्हणून माधवचा राग समजून घेण्यासाठी त्याने शेवटी काय केलं यापेक्षा तो तिथपर्यंत कसा पोहोचला, हे महत्त्वाचं ठरतं.
पण व्यवस्था चुकीची असली म्हणून माधव बरोबर ठरतो का?
इथेच ‘डोंबिवली फास्ट’ प्रेक्षकाला आरामदायी उत्तर देत नाही. माधव ज्या गोष्टींविरुद्ध उभा राहतो त्यापैकी अनेक गोष्टी चुकीच्या आहेत, हे मान्य करावं लागतं. भ्रष्टाचार चुकीचा आहे. लाचखोरी चुकीची आहे. सामान्य माणसाला मूलभूत सुविधा न मिळणं चुकीचं आहे. कायद्याचा वापर श्रीमंत आणि शक्तिशाली लोकांसाठी वेगळा होणं चुकीचं आहे. पण या सगळ्याविरुद्ध आवाज उठवताना माधव जेव्हा हिंसेचा मार्ग स्वीकारतो, तेव्हा त्याची नैतिक उंची डळमळू लागते.
कारण अन्यायाविरुद्ध लढणं आणि स्वतः न्यायाधीश, पोलीस आणि शिक्षा देणारा बनणं यात मोठा फरक आहे. माधव सुरुवातीला कायद्याच्या बाजूने उभा असतो. पुढे तो कायद्यावरचा विश्वासच सोडतो. त्याला वाटतं की व्यवस्था बदलणार नसेल तर स्वतःच काहीतरी करावं. पण या विचारात एक धोकादायक बदल होतो—“चूक करणाऱ्याला शिक्षा झाली पाहिजे” या विचारातून “कोण चूक करतो हे मी ठरवेन” इथपर्यंत तो पोहोचतो. आणि याच क्षणी प्रेक्षक त्याच्याशी पूर्णपणे सहमत राहू शकत नाही.
अधिक वाचा: दिलीप प्रभावळकरांचा हा प्रवास इतका विलक्षण कसा झाला? विज्ञानापासून रंगभूमीपर्यंतची कहाणी
संदीप कुलकर्णींच्या अभिनयाने माधवला फक्त ‘रागावलेला माणूस’ होऊ दिलं नाही
माधव आपटेची भूमिका संदीप कुलकर्णी यांनी ज्या पद्धतीने साकारली, त्यामुळे चित्रपटाचा नैतिक प्रश्न अधिक गुंतागुंतीचा बनतो. त्यांनी माधवला सुरुवातीपासूनच मोठ्या आवाजात बोलणारा किंवा कायम चिडलेला माणूस बनवलं नाही. त्याच्या चेहऱ्यावरचा थकवा, बोलताना वाढत जाणारी अस्वस्थता आणि एखाद्या चुकीच्या प्रसंगानंतर काही क्षण शांत राहण्याची पद्धत—या छोट्या गोष्टींमधून त्याचा बदल दिसत जातो.
निशिकांत कामत स्वतःही अभिनय आणि संकलन या दोन्ही गोष्टी समजणारे दिग्दर्शक होते. संदीप कुलकर्णी यांनी त्यांच्या आठवणी सांगताना कामत यांना प्रत्येक दृश्य आधीच मनात दिसत असल्याचं नमूद केलं होतं. त्यामुळे ‘डोंबिवली फास्ट’मध्ये दृश्यांची गती, ताण आणि वातावरण यांचा वापर माधवच्या मानसिक अवस्थेशी जोडलेला दिसतो.
माधवच्या चेहऱ्यावरचा राग जितका महत्त्वाचा आहे, तितकीच त्याच्या डोळ्यांमधली निराशाही महत्त्वाची आहे. कारण तो केवळ इतरांवर रागावलेला नसतो; शेवटी त्याला स्वतःच्या आयुष्यावरही राग आलेला असतो.
‘डोंबिवली फास्ट’मध्ये शहरही एक व्यक्तिरेखा बनतं
या चित्रपटात मुंबई केवळ कथा घडण्याचं ठिकाण नाही. गर्दीची रेल्वे, रस्त्यांवरची धावपळ, कार्यालयीन जग, पाण्याची समस्या, रुग्णालयं, दुकाने आणि सतत काहीतरी मिळवण्यासाठी चाललेली धडपड—या सगळ्यांमधून एक अस्वस्थ शहर तयार होतं.
माधव त्या शहरातून रोज प्रवास करतो. त्याचा वेग वाढत जातो, पण त्याला कुठेही पोहोचल्यासारखं वाटत नाही. ‘फास्ट’ हा शब्द म्हणूनच केवळ डोंबिवलीच्या लोकलपुरता मर्यादित राहत नाही. तो माधवच्या आयुष्याच्या गतीचाही भाग आहे. या वातावरणाला पार्श्वसंगीत, प्रकाशयोजना आणि संपादनाची साथ मिळते. गाणी किंवा अनावश्यक विनोदी प्रसंग न आणता चित्रपटाचा ताण कायम ठेवण्यात कामत यशस्वी झाले. त्यामुळे माधवची चिडचिड हळूहळू प्रेक्षकाच्या मनातही पोहोचते.
याच कारणामुळे हा चित्रपट केवळ “एक माणूस भ्रष्टाचाराविरुद्ध लढतो” इतका साधा राहत नाही. तो अशा शहराची गोष्ट बनतो जिथे प्रत्येक जण आपापल्या पद्धतीने जगण्यासाठी धावत आहे आणि त्या धावण्यात माणूसपण, संयम आणि नियम यांची किंमत कमी होत चालली आहे.
शेवटच्या टप्प्यावर माधव जिंकतो की हरतो?
माधवचा संघर्ष जेव्हा हिंसक टप्प्यावर पोहोचतो, तेव्हा त्याच्या हातून घडणाऱ्या कृतींना योग्य ठरवणं अशक्य होतं. त्याने ज्या व्यवस्थेविरुद्ध आवाज उठवला, त्याच व्यवस्थेने त्याला धोकादायक ठरवलं. अखेरीस पोलिसांच्या कारवाईत त्याचा मृत्यू होतो. त्यामुळे चित्रपट पारंपरिक अर्थाने नायकाच्या विजयावर संपत नाही. पण इथेच ‘डोंबिवली फास्ट’चा शेवट महत्त्वाचा ठरतो.
माधव मरतो, पण त्याने उपस्थित केलेले प्रश्न मरत नाहीत. त्याने ज्या भ्रष्टाचाराला विरोध केला तो संपलेला नाही. ज्या व्यवस्थेविरुद्ध तो ओरडला ती एका माणसाला संपवल्यानंतर अचानक बदलत नाही. उलट प्रेक्षकाच्या मनात एक अस्वस्थ विचार राहतो—माधवला संपवलं, पण माधव ज्या परिस्थितीमुळे तयार झाला ती परिस्थिती संपली का? जर उत्तर नाही असेल, तर त्याचा मृत्यू हा विजय नाही. तो एका अपयशी व्यवस्थेचा पुरावा ठरतो.
मग माधव आपटे चुकीचा होता की व्यवस्था?
कदाचित ‘डोंबिवली फास्ट’चा सर्वात प्रामाणिक निष्कर्ष असा आहे की दोघेही एका अर्थाने चुकीचे होते, पण दोघांची चूक सारखी नव्हती. व्यवस्थेने सामान्य माणसाला सतत तडजोड करायला भाग पाडलं. भ्रष्टाचार, अन्याय, असमानता आणि मूलभूत सुविधांचा अभाव यामुळे माधवसारख्या माणसाचा विश्वास ढासळला. या अर्थाने त्याचा राग रास्त होता. पण त्या रागातून हिंसा स्वीकारणं, स्वतःच्या हातात शिक्षा देण्याचा अधिकार घेणं आणि प्रत्येक चुकीचा निर्णय स्वतःच देणं—ही त्याची चूक होती.
म्हणून माधवला नायक म्हणून पूर्णपणे गौरवता येत नाही आणि खलनायक म्हणून नाकारताही येत नाही. तो व्यवस्थेचा बळी आणि स्वतःच्या संतापाचा कैदी, दोन्ही आहे.
२००५ चा माधव आजही अस्वस्थ का करतो?
‘डोंबिवली फास्ट’ २००५ मध्ये आला. त्या काळातील मुंबई, मध्यमवर्गीय जीवन, रेल्वेचा ताण आणि भ्रष्ट व्यवस्थेची पार्श्वभूमी त्यात होती. पण चित्रपटाचा प्रश्न त्या काळापुरता बंदिस्त राहिला नाही. म्हणूनच दोन दशकांनंतरही माधव आपटे प्रेक्षकांना अस्वस्थ करतो.
आजही सामान्य माणूस रांगेत उभा राहतो, नियम पाळतो, कर भरतो, गर्दीत प्रवास करतो आणि एखाद्या चुकीच्या गोष्टीविरुद्ध आवाज उठवला तर “जाऊ द्या” असं सांगणारे अनेक जण त्याच्या आसपास असतात. फरक एवढाच की प्रत्येक माधव आपटेला बंदूक उचलण्याची गरज नाही; त्याच्या मनात निर्माण होणारा प्रश्न मात्र तोच आहे—“मीच प्रत्येक वेळी का सहन करायचं?”
निशिकांत कामत यांच्या चित्रपटाची खरी ताकद याच प्रश्नात आहे. त्यांनी माधवला आदर्श माणूस बनवला नाही आणि त्याला पूर्णपणे दोषीही ठरवलं नाही. त्यांनी त्याला अशा ठिकाणी नेऊन उभं केलं, जिथे प्रेक्षकाला स्वतःची भूमिका ठरवावी लागते.
माधव आपटे शेवटी पडतो; पण पडद्यावरून उठताना त्याचा प्रश्न आपल्या सोबत येतो. व्यवस्था बदलण्यासाठी संताप आवश्यक आहे, पण तो संताप कोणत्या मार्गाने व्यक्त करायचा, याचं उत्तर जर हरवलं तर न्यायासाठी सुरू झालेला संघर्षही विनाशाकडे जाऊ शकतो. ‘डोंबिवली फास्ट’ची खरी अस्वस्थता याच ठिकाणी आहे—माधव संपतो, पण त्याला माधव बनवणारे प्रश्न अजूनही जिवंत राहतात.
