मराठी चित्रपटसृष्टीतील टॉप १० नृत्यकुशल कलाकार… ज्यांच्या ठेक्यावर प्रेक्षकही थिरकले

मराठी चित्रपटातील नृत्य हा केवळ गाण्याला सजवणारा भाग नाही. लावणी, तमाशा, लोकनृत्य, कथक आणि आधुनिक नृत्यशैली यांचा सुंदर संगम मराठी सिनेमाने कायमच पाहिला आहे. काही कलाकारांनी आपल्या नृत्यातून गाण्याला वेगळी ओळख दिली, तर काहींनी अभिनय आणि नृत्य यांच्यात अशी सांगड घातली की एखादं गाणं म्हटलं की त्या कलाकाराचा चेहरा डोळ्यांसमोर उभा राहतो.

या यादीत जुन्या काळापासून आजच्या पिढीपर्यंतच्या कलाकारांचा विचार केला आहे. नृत्याची जाण, देहबोली, लय, चेहऱ्यावरील भाव, लोकप्रिय नृत्यगीतं आणि मराठी चित्रपटातील योगदान या गोष्टींच्या आधारे ही क्रमवारी केली आहे. ही कोणतीही अंतिम क्रमवारी नसून मराठी पडद्यावरील नृत्याच्या वैविध्याची एक निवडक सफर आहे.

१०. उर्मिला कोठारे – कथकची शिस्त आणि पडद्यावरची सहजता

उर्मिला कोठारे यांच्या नृत्याची खरी ताकद त्यांच्या शास्त्रीय प्रशिक्षणात आहे. त्यांनी कथकचं शिक्षण घेतलं असून या नृत्यप्रकारातील पदन्यास, हातवारे आणि देहबोलीचा प्रभाव त्यांच्या सादरीकरणात स्पष्ट दिसतो. त्यामुळे त्यांच्या नृत्यात केवळ गाण्याच्या तालावर हालचाल करण्यापेक्षा शरीराच्या प्रत्येक हालचालीमागे एक शिस्त जाणवते. अभिनय आणि नृत्य दोन्ही क्षेत्रांमध्ये काम करताना प्रसंगानुसार चेहऱ्यावरील भाव आणि शरीराची लय यांचा मेळ घालण्याची त्यांची पद्धत विशेष आहे. त्या नृत्याचं प्रशिक्षण देणाऱ्या संस्थेशीही जोडलेल्या आहेत.

‘दुनियादारी’, ‘टाइमपास’, ‘टाइमपास २’ यांसारख्या चित्रपटांमध्ये त्यांचा अभिनय दिसला असला तरी नृत्य ही त्यांची स्वतंत्र ओळखही आहे. शास्त्रीय नृत्याच्या पायावर उभं राहून चित्रपटातील सहज आणि आधुनिक नृत्य सादर करण्याची त्यांची पद्धत त्यांना या यादीत स्थान देते.

९. पूजा सावंत – जोश, लय आणि पडद्यावरची ऊर्जा

पूजा सावंतच्या नृत्यात सर्वात आधी जाणवतो तो उत्साह. गाणं जलद लयीचं असेल, लोकधाटणीचं असेल किंवा रंगतदार चित्रपटगीत असेल, तर त्यांच्या देहबोलीत त्याची ऊर्जा लगेच दिसते. अभिनयासोबत नृत्य ही त्यांची सुरुवातीपासूनच ठळक ओळख राहिली आहे. मराठी चित्रपटातील नृत्यप्रधान भूमिकांमधून त्यांनी स्वतःची वेगळी जागा निर्माण केली आहे. त्या अभिनेत्रीबरोबरच नृत्यकुशल कलाकार म्हणूनही ओळखल्या जातात.

त्यांच्या नृत्याची खासियत म्हणजे त्यात कृत्रिमपणा कमी आणि उत्स्फूर्तपणा अधिक जाणवतो. ‘दगडी चाळ’, ‘निळकंठ मास्तर’ आणि इतर चित्रपटांमधील गाण्यांमध्ये त्यांचा हा गुण दिसतो. चेहऱ्यावरील भाव, वेगवान हालचाली आणि ताल पकडण्याची क्षमता यामुळे त्यांच्या नृत्याला एक खास पडद्यावरील आकर्षण मिळतं.

८. सोनाली कुलकर्णी – लावणीतील नजाकत आणि अभिनयाचा संगम

सोनाली कुलकर्णी यांचं नाव मराठी चित्रपटातील नृत्याच्या चर्चेत आलं की ‘अप्सरा आली’ हे गाणं अपरिहार्यपणे आठवतं. ‘नटरंग’मधील या लावणीने त्यांना प्रचंड लोकप्रियता मिळवून दिली. लावणीमध्ये केवळ पदन्यास किंवा हातवारे महत्त्वाचे नसतात; नजरेतून भाव व्यक्त करणं, चेहऱ्यावर प्रसंगानुसार बदल घडवणं आणि गाण्याच्या शब्दांशी देहबोली जुळवणं तितकंच महत्त्वाचं असतं. सोनाली यांनी हे बारकावे प्रभावीपणे साधले.

‘अप्सरा आली’च्या सादरीकरणात त्यांच्या नृत्याला अभिनयाची जोड मिळाली. त्यामुळे ते केवळ नृत्यगीत राहिलं नाही, तर व्यक्तिरेखेच्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग बनलं. लावणीचा पारंपरिक ढंग आणि चित्रपटासाठी आवश्यक असलेली देखणी मांडणी यांच्यात समतोल साधण्याची त्यांची क्षमता या भूमिकेत स्पष्ट दिसली.

७. क्रांती रेडकर – ‘कोंबडी पळाली’पासून लक्षात राहिलेली देहबोली

क्रांती रेडकर यांचं नाव घेताच अनेकांच्या आठवणीत सर्वप्रथम ‘कोंबडी पळाली’ हे गाणं येतं. ‘जत्रा’मधील या गाण्यात त्यांनी दाखवलेली ऊर्जा आणि उत्स्फूर्त देहबोली प्रेक्षकांना लगेच भावली. लोकधाटणीच्या गाण्यात अतिशय आखीव हालचालींपेक्षा गाण्याच्या ठेक्यात स्वतःला पूर्णपणे झोकून देणं महत्त्वाचं असतं. क्रांती यांनी हे सहज साधलं.

त्यांच्या नृत्यात चेहऱ्यावरील भाव आणि शरीराची लय यांचा चांगला मेळ दिसतो. त्यामुळे नृत्य पाहताना ते केवळ ठेका धरल्यासारखं वाटत नाही; त्या गाण्याचा एक भाग बनून जातात. ‘जत्रा’मधील त्यांच्या नृत्यामुळे त्यांना मिळालेली लोकप्रियता त्यांच्या नृत्यकलेची ताकद सांगण्यासाठी पुरेशी आहे.

६. सचिन पिळगावकर – नृत्यातही अभिनयाची भाषा

सचिन पिळगावकर यांचं नृत्य इतर कलाकारांपेक्षा थोडं वेगळं आहे. त्यांच्यासाठी नृत्य म्हणजे फक्त तालावर शरीर हलवणं नाही; चेहऱ्यावरील भाव, विनोद, शरीराची हालचाल आणि प्रसंग यांचं एकत्रित सादरीकरण आहे. बालकलाकार म्हणून चित्रपटात प्रवेश केल्यापासून अभिनयाच्या वेगवेगळ्या छटा त्यांनी अनुभवल्या आणि त्यामुळे त्यांच्या नृत्यातही अभिनयाचा ठसा कायम राहिला.

‘अशी ही बनवाबनवी’सारख्या चित्रपटांतील गाण्यांमध्ये त्यांचा उत्साह आणि विनोदी देहबोली विशेष लक्षात राहते. त्यांचं नृत्य तांत्रिक कौशल्य दाखवण्यासाठी नसतं; उलट पडद्यावरचा प्रसंग अधिक जिवंत करण्यासाठी ते नृत्याचा वापर करतात. म्हणूनच सचिन पिळगावकर यांचं नाव मराठी चित्रपटातील नृत्यकुशल अभिनेत्यांच्या यादीत वेगळं स्थान मिळवतं.

५. उषा चव्हाण – लोककलेच्या ठेक्यावर उभी राहिलेली लोकप्रिय नायिका

उषा चव्हाण यांचा चित्रपटातील प्रवास नृत्याशी खूप जवळून जोडलेला होता. त्यांनी सुरुवातीला पार्श्वभूमीवर नृत्य करणाऱ्या कलाकार म्हणून काम केलं आणि पुढे मराठी चित्रपटातील लोकप्रिय नायिका बनल्या. औपचारिक नृत्यशिक्षणाची मोठी पार्श्वभूमी नसतानाही गाणी ऐकून आणि स्वतः सराव करून त्यांनी नृत्याची शैली विकसित केली. लोकनाट्य आणि तमाशाच्या वातावरणातून आलेला अनुभव त्यांच्या नृत्यात नैसर्गिकपणे दिसत असे.

‘सोंगाड्या’मधील कलावतीच्या भूमिकेत त्यांची ही बाजू विशेष खुलली. ‘माळ्याच्या माळ्यामंदी कोण गं उभी’ सारख्या गाण्यांमध्ये लोकधाटणीचा ठेका, चेहऱ्यावरील भाव आणि सहज देहबोली यांचा सुंदर मेळ दिसतो. त्यांच्या नृत्यात शास्त्रीय तंत्रापेक्षा लोककलेची सहजता होती आणि हाच गुण त्यांना प्रेक्षकांच्या जवळ घेऊन गेला.

४. जयश्री गडकर – लावणी आणि तमाशाला पडद्यावर मिळालेला चेहरा

जयश्री गडकर यांचं नाव मराठी चित्रपटातील नृत्याच्या सुवर्णकाळाशी घट्ट जोडलेलं आहे. लहान वयातच नृत्याच्या माध्यमातून त्यांनी चित्रपटात प्रवेश केला आणि पुढे प्रमुख अभिनेत्री म्हणून मोठं स्थान निर्माण केलं. तमाशा, लावणी आणि ग्रामीण वातावरण असलेल्या चित्रपटांमध्ये त्यांच्या नृत्याला विशेष महत्त्व मिळालं.

‘बुगडी माझी सांडली गं’ हे त्यांचं सर्वाधिक लक्षात राहिलेलं नृत्यगीत. ‘सांगत्ये ऐका’मधील या गाण्यात त्यांनी नृत्य आणि अभिनय यांचा सुंदर मेळ घातला. गाण्याच्या प्रत्येक शब्दाचा भाव चेहऱ्यावर आणण्याची त्यांची पद्धत विशेष होती. त्यामुळे त्या काळातील लावणी केवळ नृत्य म्हणून नव्हे, तर व्यक्तिरेखेच्या भावविश्वाचा भाग म्हणून पडद्यावर आली. जयश्री गडकर यांनी मराठी चित्रपटातील नृत्यप्रधान नायिकेची लोकप्रिय प्रतिमा मजबूत केली.

३. अमृता खानविलकर – ‘वाजले की बारा’पासून ‘चंद्रा’पर्यंतचा प्रवास

अमृता खानविलकरचं नाव आधुनिक मराठी चित्रपटातील नृत्याशी जोडल्याशिवाय ही यादी पूर्ण होणार नाही. ‘नटरंग’मधील ‘वाजले की बारा’ या लावणीने त्यांना घराघरात पोहोचवलं. त्यानंतर ‘चंद्रमुखी’मध्ये त्यांनी साकारलेली चंद्रा ही व्यक्तिरेखा त्यांच्या नृत्यप्रवासातील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा ठरली.

‘चंद्रमुखी’मधील ‘चंद्रा’ हे गाणं याचं सर्वात मोठं उदाहरण आहे. श्रेया घोषाल यांच्या आवाजातील या गाण्यावर अमृताने सादर केलेली लावणी, तिच्या नजरा, हातवारे, पदन्यास आणि चेहऱ्यावरील भाव यामुळे गाण्याला स्वतंत्र ओळख मिळाली. या गाण्याची रचना अजय-अतुल यांनी केली असून गीत गुरु ठाकूर यांचं आहे.

पण ‘चंद्रमुखी’मध्ये अमृताचं नृत्य केवळ ‘चंद्रा’ पुरतं मर्यादित नव्हतं. ‘तो चांद राती’, ‘बाई गं’ आणि ‘सवाल जवाब’ या गाण्यांमधूनही चित्रपटातील चंद्रा व्यक्तिरेखेचे वेगवेगळे रंग समोर येतात. ‘चंद्रा’मध्ये लावणीचा नजाकतदार ठेका, ‘तो चांद राती’मध्ये प्रेमाची हळवी बाजू आणि इतर गाण्यांमध्ये व्यक्तिरेखेचा आत्मविश्वास अशा वेगवेगळ्या छटा दिसतात.

अमृताची खरी ताकद म्हणजे नृत्य करताना केवळ पावलं अचूक ठेवण्यापेक्षा गाण्याचा भाव चेहऱ्यावर आणणं. म्हणूनच ‘वाजले की बारा’ आणि ‘चंद्रा’ ही दोन गाणी वेगवेगळ्या काळातील असूनही त्यांच्या नृत्याची ओळख स्पष्ट करतात. ‘नच बलिये’मधील विजेतेपदासह नृत्याशी त्यांचं नातं मराठी चित्रपटाबाहेरही अधोरेखित झालं आहे.

२. प्राजक्ता माळी – शास्त्रीय नृत्याची बैठक आणि आधुनिक पडदा

प्राजक्ता माळी यांचं नृत्य इतर अनेक कलाकारांपेक्षा वेगळं ठरतं कारण त्यांच्या कलेचा पाया थेट शास्त्रीय नृत्यात आहे. त्या वयाच्या सातव्या वर्षापासून भरतनाट्यम शिकत आहेत आणि या प्रशिक्षणाचा परिणाम त्यांच्या देहबोलीत स्पष्टपणे दिसतो. त्यांच्या नृत्यात हातांच्या हालचाली, पदन्यास, मुद्राभिनय आणि चेहऱ्यावरील भाव यांचं प्रमाणबद्ध सादरीकरण जाणवतं.

मराठी चित्रपटांमध्ये अभिनय करताना या प्रशिक्षणाचा उपयोग त्यांच्या नृत्यप्रधान भूमिकांमध्ये झाला आहे. पारंपरिक नृत्याची शिस्त आणि चित्रपटातील प्रसंगाची गरज यांच्यात समतोल साधणं ही त्यांची जमेची बाजू आहे. त्यांचं नृत्य केवळ लोकप्रिय गाण्यापुरतं मर्यादित राहत नाही; त्यामध्ये भारतीय शास्त्रीय नृत्याची भाषा जाणवते. त्यामुळे आधुनिक मराठी अभिनेत्रींपैकी नृत्याची ठोस शास्त्रीय पार्श्वभूमी असलेल्या कलाकारांमध्ये प्राजक्ता माळी यांचं स्थान वेगळं आहे.

१. संध्या शांताराम – नृत्याला अभिनयाची ताकद देणारी कलाकार

मराठी चित्रपटातील नृत्याचा इतिहास सांगताना संध्या शांताराम यांचं नाव अत्यंत वरच्या स्थानावर येतं. ‘झनक झनक पायल बाजे’, ‘नवरंग’ आणि विशेषतः ‘पिंजरा’सारख्या चित्रपटांमध्ये त्यांनी नृत्याला केवळ देखाव्यापुरतं न ठेवता कथानकाचा महत्त्वाचा भाग बनवलं. नृत्य शिकण्यासाठी त्यांनी केलेली मेहनत आणि पडद्यावर त्या कलेचा केलेला वापर त्यांच्या प्रवासाला वेगळी उंची देतो.

‘नवरंग’मधील ‘अरे जा रे हट नटखट’ असो किंवा ‘पिंजरा’मधील चंद्रकलेची लावणी असो, त्यांच्या सादरीकरणात नृत्याबरोबर अभिनय सतत दिसतो. ‘पिंजरा’मध्ये तमाशा कलावंत असलेल्या चंद्रकलेच्या व्यक्तिरेखेत लावणी हा तिच्या जगण्याचा भाग आहे. त्यामुळे ‘तुम्हावर केली मी मर्जी बहाल’ सारख्या गाण्यात त्यांच्या हालचालींना व्यक्तिरेखेचा अर्थ मिळतो.

संध्या शांताराम यांचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी नृत्य आणि अभिनय यांच्यात भिंत ठेवली नाही. नृत्य करताना चेहऱ्यावरून कथा सांगता येते आणि अभिनय करताना शरीराची लयही व्यक्तिरेखेचा भाग बनू शकते, हे त्यांनी पडद्यावर दाखवलं. म्हणूनच मराठी चित्रपटातील नृत्याचा वारसा पुढे पाहताना उषा चव्हाण, जयश्री गडकर, अमृता खानविलकर किंवा प्राजक्ता माळी यांच्यापर्यंत पोहोचणाऱ्या या परंपरेच्या सुरुवातीच्या महत्त्वाच्या टप्प्यांमध्ये संध्या शांताराम यांचं नाव नक्कीच लक्षात घ्यावं लागतं.

मराठी चित्रपटातील नृत्याची ही वाटचाल पाहिली तर प्रत्येक काळाची स्वतःची एक नृत्यभाषा होती. संध्या शांताराम यांच्या शास्त्रीय आणि नाट्यमय सादरीकरणापासून जयश्री गडकर आणि उषा चव्हाण यांच्या लोककलेशी जोडलेल्या नृत्यापर्यंत, आणि पुढे अमृता खानविलकर, सोनाली कुलकर्णी, उर्मिला कोठारे आणि प्राजक्ता माळी यांच्या आधुनिक सादरीकरणापर्यंत हा प्रवास सतत बदलत राहिला.

आज गाण्यांची मांडणी अधिक वेगवान झाली असली, नृत्याचे प्रकार बदलले असले आणि चित्रपटातील दृश्यभाषाही आधुनिक झाली असली तरी एक गोष्ट कायम आहे—चांगलं नृत्य गाणं संपल्यानंतरही प्रेक्षकांच्या स्मरणात राहतं. कधी एखादी नजर, कधी हाताची मुद्रा, कधी लावणीचा ठेका तर कधी संपूर्ण देहबोली मनात घर करून राहते. याच कारणामुळे या कलाकारांचं योगदान केवळ काही लोकप्रिय गाण्यांपुरतं मर्यादित राहत नाही; त्यांनी मराठी चित्रपटातील नृत्याला चेहरा, भाव आणि स्वतःची ओळख दिली आहे.