दिलीप प्रभावळकरांचा हा प्रवास इतका विलक्षण कसा झाला? विज्ञानापासून रंगभूमीपर्यंतची कहाणी

दिलीप प्रभावळकर हे नाव घेतलं की आपल्या डोळ्यांसमोर एकाच प्रकारचा अभिनेता उभा राहत नाही. कधी साधा, निरागस चिमणराव आठवतो, कधी अंगावर काटा आणणारा तात्या विंचू, कधी ‘चौकट राजा’मधला हळवा माणूस, तर कधी ‘लगे रहो मुन्नाभाई’मधील महात्मा गांधी. एका कलाकाराच्या वाट्याला इतक्या परस्परविरोधी व्यक्तिरेखा येणं आणि त्या प्रत्येकाला स्वतःचं स्वतंत्र अस्तित्व देणं हीच त्यांच्या मोठेपणाची खरी खूण आहे.

पण दिलीप प्रभावळकरांचा प्रवास केवळ अभिनयापासून सुरू झालेला नाही. विज्ञानाचं शिक्षण, जैवभौतिकशास्त्रातील पदव्युत्तर शिक्षण, भाभा अणुसंशोधन केंद्रातील अभ्यास, औषधनिर्मिती कंपनीतील नोकरी आणि त्याच वेळी रंगभूमीवर सुरू असलेली धडपड—हा त्यांचा सुरुवातीचा प्रवास एखाद्या नेहमीच्या अभिनेत्याच्या वाटचालीपेक्षा पूर्णपणे वेगळा होता. पुढे त्यांनी नोकरी आणि अभिनय यापैकी एकाची निवड केली आणि रंगभूमीला स्वतःला वाहून घेतलं. त्या निर्णयातून मराठीला असा अभिनेता मिळाला, ज्याने अभिनयाबरोबर लेखन, दूरदर्शन आणि बालसाहित्यालाही समृद्ध केलं.

विज्ञान शिकणाऱ्या तरुणाच्या मनात रंगभूमी कशी आली?

४ ऑगस्ट १९४४ रोजी जन्मलेल्या दिलीप प्रभावळकरांनी शिक्षणाची वाट विज्ञान शाखेतून पकडली. मुंबईतील रामनारायण रुईया महाविद्यालयातून त्यांनी रसायनशास्त्रात पदवी घेतली आणि पुढे जैवभौतिकशास्त्रात पदव्युत्तर शिक्षण घेतलं. भाभा अणुसंशोधन केंद्रातून त्यांनी पदविकाही मिळवली. त्यानंतर त्यांनी औषधनिर्मिती कंपनीत नोकरी केली. बाहेरून पाहिलं तर हा एक व्यवस्थित, सुरक्षित आणि विज्ञानाच्या क्षेत्रात पुढे जाणारा मार्ग होता.

मात्र त्यांच्या मनात रंगभूमीची ओढ आधीपासून होती. नोकरी करत असतानाच ते बालनाट्य आणि प्रायोगिक नाटकांमध्ये काम करू लागले. छबिलदासमधील नाट्यचळवळीने त्यांच्या कलागुणांना व्यासपीठ मिळालं. या काळात ते रत्नाकर मतकरींच्या नाट्यसंस्थेशीही जोडले गेले. म्हणजे एका बाजूला विज्ञान आणि नोकरीचं जग होतं, तर दुसऱ्या बाजूला रंगमंच, प्रयोग आणि वेगवेगळ्या व्यक्तिरेखांचा शोध होता. या दोन्ही जगांमध्ये वावरताना त्यांच्यातील अभिनेता हळूहळू स्वतःची वाट तयार करत होता.

‘लोभ नसावा ही विनंती’ने दिली वेगळी ओळख

दिलीप प्रभावळकरांच्या रंगभूमीवरील सुरुवातीच्या कामाचा उल्लेख करताना विजय तेंडुलकर लिखित आणि अरविंद देशपांडे दिग्दर्शित ‘लोभ नसावा ही विनंती’ या नाटकाचा उल्लेख अपरिहार्य ठरतो. या नाटकाचे प्रयोग फार मोठ्या संख्येने झाले नाहीत; पण प्रभावळकरांच्या अभिनयाकडे जाणकारांचं लक्ष वेधलं गेलं. त्यांच्या अभिनयात सुरुवातीपासूनच एक वेगळेपणा होता—ते भूमिका बाहेरून सजवण्यापेक्षा तिच्या स्वभावाचा बारकाईने विचार करत.

बाल आणि प्रायोगिक रंगभूमीवरील कामामुळे त्यांना विविध प्रकारच्या व्यक्तिरेखा हाताळण्याची संधी मिळाली. ‘प्रेमकहाणी’मधील साध्या माणसाची भूमिका आणि ‘आरण्यक’मधील विदुराच्या भूमिकेसाठी त्यांना राज्य नाट्यस्पर्धेत पारितोषिकं मिळाली. या काळात त्यांचा अभिनेता म्हणून पाया मजबूत होत गेला. पुढे व्यावसायिक रंगभूमीवर आल्यानंतरही त्या प्रायोगिक अनुभवाचा परिणाम त्यांच्या अभिनयावर दिसत राहिला. त्यांच्यासाठी भूमिका म्हणजे फक्त संवाद आणि हालचाली नव्हत्या; त्या माणसाला समजून घेण्याची एक प्रक्रिया होती.

नोकरी आणि अभिनय दोन्ही सांभाळणं अखेर थांबवलं

एकीकडे नोकरी आणि दुसरीकडे नाटकं असा दुहेरी संसार बराच काळ सुरू होता. या दोन्ही गोष्टी सांभाळताना त्यांना अभिनयासाठी आवश्यक असलेला पूर्ण वेळ देता येत नव्हता. अखेर १९९१ मध्ये त्यांनी हा दुहेरी मार्ग सोडून अभिनयाला पूर्णवेळ स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला. हा निर्णय त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा ठरला.

त्या निर्णयाकडे केवळ नोकरी सोडण्याच्या घटनेप्रमाणे पाहता येणार नाही. कारण त्यांनी विज्ञानाचं शिक्षण घेतलं होतं, स्थिर नोकरी केली होती आणि त्यांच्यासमोर सुरक्षित आयुष्याचा मार्ग खुला होता. त्याऐवजी त्यांनी रंगभूमीची अनिश्चित वाट निवडली. या निर्णयानंतर त्यांच्या अभिनयाचा विस्तार अधिक वेगाने झाला. रंगभूमी, दूरदर्शन आणि चित्रपट या तिन्ही माध्यमांमध्ये त्यांना वेगवेगळ्या प्रकारच्या भूमिका मिळू लागल्या आणि प्रत्येक माध्यमाने त्यांच्या अभिनयातील नवी बाजू प्रेक्षकांसमोर आणली.

चिमणरावने घराघरात पोहोचवलं त्यांचं नाव

दिलीप प्रभावळकरांना मोठ्या प्रमाणावर घराघरात पोहोचवणाऱ्या व्यक्तिरेखांमध्ये चिमणरावचं स्थान वेगळं आहे. सी. व्ही. जोशी यांच्या लोकप्रिय कथांवर आधारित ‘चिमणराव गुंड्याभाऊ’ या दूरदर्शन मालिकेत त्यांनी चिमणराव साकारला. ही व्यक्तिरेखा साधी होती, पण तिच्यात मध्यमवर्गीय माणसाच्या स्वभावातील अनेक बारकावे होते. स्वतःच्या अडचणी, घरगुती प्रसंग, गैरसमज आणि त्यातून निर्माण होणारा विनोद यामुळे चिमणराव प्रेक्षकांच्या अगदी जवळचा वाटला.

प्रभावळकरांनी चिमणरावला केवळ विनोदी व्यक्तिरेखा म्हणून सादर केलं नाही. त्याच्या भोळेपणामागचा माणूस त्यांनी जपला. त्यामुळे हसू येतानाच त्या व्यक्तिरेखेबद्दल आपुलकीही वाटत राहिली. पुढे ‘तुरतुर’, ‘श्रीयुत गंगाधर टिपरे’ आणि इतर दूरदर्शनच्या कामातून त्यांची लोकप्रियता आणखी वाढली. ‘हसवा फसवी’सारख्या नाटकात विविध व्यक्तिरेखा साकारताना त्यांनी आपल्या विनोदी अभिनयाची आणखी वेगळी बाजू दाखवली.

‘तात्या विंचू’पासून ‘चौकट राजा’पर्यंत एवढा बदल कसा शक्य झाला?

दिलीप प्रभावळकरांच्या अभिनयाची खरी कसोटी त्यांच्या भूमिकांमधील विरोधाभास पाहिल्यावर लक्षात येते. ‘झपाटलेला’मधील तात्या विंचू ही व्यक्तिरेखा आणि ‘चौकट राजा’मधील भूमिका एकाच अभिनेत्याने साकारली आहे, यावर पहिल्यांदा विश्वास ठेवणं कठीण वाटावं इतका त्यांचा आवाका मोठा आहे.

‘तात्या विंचू’मध्ये त्यांनी देहबोली, चेहऱ्यावरील भाव, आवाज आणि हालचालींचा वापर करून विनोदाला एक वेगळीच धार दिली. ती व्यक्तिरेखा प्रेक्षकांना घाबरवतेही आणि हसवतेही. दुसरीकडे ‘चौकट राजा’सारख्या चित्रपटात त्यांनी अंतर्मुख करणारी भूमिका साकारली. इथे मोठ्या हालचालींची किंवा विनोदी आविर्भावाची गरज नव्हती. माणसाच्या वेदना, असहायता आणि भावनिक जगणं त्यांच्या संयत अभिनयातून समोर आलं.

याच विविधतेमुळे प्रभावळकरांना एका चौकटीत बसवणं शक्य होत नाही. ते केवळ विनोदी अभिनेते नाहीत आणि केवळ गंभीर भूमिकांचे अभिनेतेही नाहीत. व्यक्तिरेखेची गरज काय आहे, त्यानुसार स्वतःमध्ये बदल करण्याची त्यांची तयारी ही त्यांच्या अभिनयाची मोठी ताकद आहे.

रंगभूमीवरचा अभिनेता पडद्यावरही तितकाच प्रभावी ठरला

दिलीप प्रभावळकरांचा चित्रपट प्रवासही वेगवेगळ्या छटांनी भरलेला आहे. ‘एक डाव भुताचा’, ‘चौकट राजा’, ‘झपाटलेला’, ‘रात्रआरंभ’, ‘शेव्री’, ‘देऊळ’, ‘शाळा’, ‘गोलाबेरीज’, ‘नारबाची वाडी’ अशा अनेक चित्रपटांमध्ये त्यांनी वेगवेगळ्या व्यक्तिरेखा केल्या. त्यांचं वैशिष्ट्य असं की भूमिकेचा आकार किती आहे यापेक्षा त्या भूमिकेतून काय करता येईल, याला ते अधिक महत्त्व देतात.

‘शेव्री’मधील भूमिकेने त्यांच्या अभिनयाची आणखी एक गंभीर बाजू दाखवली. या चित्रपटातील मध्यमवर्गीय कारकुनाच्या भूमिकेसाठी आणि ‘लगे रहो मुन्नाभाई’मधील महात्मा गांधींच्या भूमिकेसाठी त्यांना २००६ सालचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारातील उत्कृष्ट सहअभिनेत्याचा सन्मान मिळाला. विशेष म्हणजे या दोन्ही व्यक्तिरेखा एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळ्या होत्या. राष्ट्रीय पुरस्काराच्या अधिकृत गौरवपत्रातही त्यांच्या या दोन भिन्न आणि आव्हानात्मक भूमिकांमधील भावविश्वाला विशेष अधोरेखित करण्यात आलं होतं.

गांधींच्या भूमिकेने महाराष्ट्राबाहेरही पोहोचवला प्रभाव

‘लगे रहो मुन्नाभाई’ हा दिलीप प्रभावळकरांच्या आयुष्यातील सर्वाधिक चर्चेत आलेला चित्रपट ठरला. राजकुमार हिरानी दिग्दर्शित या चित्रपटात त्यांनी महात्मा गांधींची भूमिका साकारली. गांधींची भूमिका साकारणं ही स्वतःमध्ये मोठी जबाबदारी होती; कारण ही व्यक्तिरेखा भारतीयांच्या सामूहिक स्मृतीशी जोडलेली आहे. मात्र प्रभावळकरांनी गांधींना केवळ ऐतिहासिक व्यक्ती म्हणून मांडलं नाही. त्यांच्या आवाजातील शांतता, चेहऱ्यावरचा संयम आणि प्रसंगानुसार व्यक्त होणारी माणुसकी यामुळे पडद्यावरील गांधी सहज स्वीकारले गेले.

या भूमिकेसाठी मिळालेला राष्ट्रीय पुरस्कार त्यांच्या दीर्घ प्रवासाची देशपातळीवर झालेली दखल होती. विशेष म्हणजे त्याच पुरस्कारात ‘शेव्री’मधील पूर्णपणे वेगळी भूमिका देखील विचारात घेतली गेली. म्हणजे एका बाजूला महात्मा गांधींसारखी ऐतिहासिक व्यक्तिरेखा आणि दुसऱ्या बाजूला सामान्य मध्यमवर्गीय माणूस—या दोन्ही टोकांना ते समान विश्वासार्हतेने उभे करू शकले.

अभिनेता म्हणून मोठे होत असतानाच लेखकही घडत होता

दिलीप प्रभावळकरांची ओळख केवळ रंगमंच आणि पडद्यापुरती मर्यादित नाही. ते लेखकही आहेत. ‘चूकभूल द्यावी घ्यावी’सारख्या नाटकातून त्यांचा लेखक म्हणून वेगळा आवाज जाणवतो. त्यांच्या लेखनात विनोद आहे, पण तो केवळ हसवण्यासाठी नाही. माणसांच्या स्वभावाकडे पाहण्याची बारकाई, दैनंदिन आयुष्यातील विसंगती आणि बालमनाचं सूक्ष्म निरीक्षण यामुळे त्यांच्या लेखनाला स्वतःची ओळख मिळाली.

‘बोक्या सातबंडे’ ही त्यांची बालसाहित्यनिर्मिती याचं उत्तम उदाहरण आहे. या पुस्तकाच्या चौथ्या आणि पाचव्या भागाला २०११ मध्ये साहित्य अकादमीचा बालसाहित्य पुरस्कार मिळाला. त्यामुळे अभिनयाच्या क्षेत्रातील मोठ्या नावाबरोबरच लेखक म्हणूनही त्यांचं स्थान अधिकृतपणे अधोरेखित झालं. त्यांच्याकडे पाहताना म्हणूनच एकाच कलाकाराकडे पाहिल्यासारखं होत नाही; अभिनेता, नाटककार आणि लेखक अशा अनेक रूपांचा एकत्रित विचार करावा लागतो.

दिलीप प्रभावळकरांची खरी ताकद त्यांच्या शांत निरीक्षणात आहे

दिलीप प्रभावळकरांच्या प्रवासाकडे मागे वळून पाहिलं तर त्यात एक गोष्ट सातत्याने जाणवते—त्यांनी स्वतःला कधीही एका चौकटीत बंद करून घेतलं नाही. विज्ञान शिकताना त्यांनी प्रयोगशाळेची शिस्त अनुभवली; नोकरी करताना सामान्य माणसांचं जग जवळून पाहिलं; प्रायोगिक रंगभूमीने प्रयोगशीलता दिली; दूरदर्शनने घराघरात पोहोचवलं आणि चित्रपटांनी त्यांच्या अभिनयाची व्याप्ती महाराष्ट्राबाहेर नेली.

त्यांच्या अभिनयात ही सगळी पार्श्वभूमी कुठेतरी मिसळलेली दिसते. व्यक्तिरेखा साकारताना त्यांच्याकडे बारकाईने निरीक्षण करण्याची सवय आहे. म्हणूनच ते एखाद्या माणसाची फक्त बाह्य नक्कल करत नाहीत; त्याच्या वागण्यातून त्याचा स्वभाव शोधतात. कधी त्यातून हसू येतं, कधी डोळे पाणावतात आणि कधी एखादी व्यक्तिरेखा मनात अस्वस्थता निर्माण करून जाते.

आज दिलीप प्रभावळकरांचं नाव घेताना ‘अभिनेता’ हा शब्द पुरेसा वाटत नाही. विज्ञानाच्या अभ्यासातून आलेली शिस्त, रंगभूमीने दिलेली संवेदनशीलता, लेखनाने वाढवलेलं निरीक्षण आणि अनेक दशकांच्या कामातून आलेला अनुभव या सगळ्यांनी मिळून त्यांचा कलाकार घडला. म्हणूनच चिमणराव असो, तात्या विंचू असो, ‘चौकट राजा’ असो किंवा गांधी—प्रत्येक वेळी प्रेक्षकांना त्याच कलाकाराचा पुनरावृत्ती झालेला नमुना दिसत नाही; एक नवा माणूस दिसतो. आणि एखाद्या अभिनेत्याला दिग्गज बनवणारी खरी गोष्ट कदाचित हीच असते—त्याने केलेल्या भूमिकांची संख्या नव्हे, तर प्रत्येक भूमिकेनंतर प्रेक्षकांच्या मनात निर्माण झालेली नवी आठवण.