कोल्हापुरातून निघालेला हा तरुण भारतीय सिनेमाचा चेहराच बदलून गेला… ही आहे व्ही. शांतारामांची गोष्ट

भारतीय चित्रपटसृष्टी आज ज्या मोठ्या आणि वैविध्यपूर्ण रूपात दिसते, तिच्या पायाभरणीच्या काळात काही मोजक्या चित्रपटकर्त्यांनी धाडसी प्रयोग केले. त्या नावांमध्ये व्ही. शांताराम यांचं स्थान अत्यंत वेगळं आहे. त्यांनी केवळ चित्रपट बनवले नाहीत, तर चित्रपटातून समाजाशी संवाद साधण्याची पद्धतच विकसित केली. सामाजिक प्रश्न, स्त्रियांची अवस्था, जातिभेद, धार्मिक सलोखा, माणसाचं पुनर्वसन, संगीत, नृत्य आणि तंत्रज्ञान—या सगळ्यांना त्यांनी आपल्या चित्रपटांमध्ये वेगवेगळ्या पद्धतीने स्थान दिलं.

१८ नोव्हेंबर १९०१ रोजी कोल्हापुरात जन्मलेल्या शांताराम राजाराम वणकुद्रे यांनी १९२०च्या दशकात चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला आणि पुढील अनेक दशकं दिग्दर्शक, अभिनेता, निर्माता, लेखक आणि संपादक म्हणून काम केलं. १९९० मध्ये त्यांचं निधन झालं, पण त्याआधी ते भारतीय सिनेमाच्या इतिहासात स्वतःचं स्वतंत्र पर्व निर्माण करून गेले होते.

पडद्यामागचं काम शिकत शिकत हा तरुण दिग्दर्शक बनला

शांतारामांचा चित्रपटातील प्रवेश एखाद्या मोठ्या संस्थेत थेट दिग्दर्शक म्हणून झाला नव्हता. त्यांनी प्रत्यक्ष काम करत करत चित्रपट शिकला. बाबुराव पेंटर यांच्या महाराष्ट्र फिल्म कंपनीत त्यांनी काम केलं आणि तिथे चित्रपट निर्मितीच्या वेगवेगळ्या विभागांचा अनुभव घेतला. अभिनय, पटकथा, नेपथ्य, छायांकन, संपादन अशा अनेक गोष्टी प्रत्यक्ष पाहत त्यांनी आपली चित्रपटकलेची समज विकसित केली. सुरुवातीच्या काळात ते चित्रपटगृहात प्रवेशद्वारावर काम करत होते, तर संगीत आणि रंगभूमीशीही त्यांचा संबंध होता.

१९२१ मध्ये सुरेखा हरणमधून त्यांचा पडद्यावरचा प्रवास सुरू झाला. त्यानंतर सिंहगड, सती पद्मिनी, सावकारी पाश अशा मूकपटांमध्ये त्यांनी अभिनय केला. विशेष म्हणजे सावकारी पाश हा मराठी चित्रपटातील सुरुवातीच्या ठळक सामाजिक आशयाच्या चित्रपटांपैकी एक मानला जातो. शेतकऱ्याचं सावकारामुळे उद्ध्वस्त होणारं आयुष्य आणि गावातून शहराकडे होणारं स्थलांतर या विषयातून त्या काळातील सामाजिक वास्तव पडद्यावर आणण्याचा प्रयत्न त्यात होता.

पण शांतारामांना केवळ अभिनयात थांबायचं नव्हतं. १९२७ मध्ये बाबुराव पेंटर यांनी त्यांना ‘नेताजी पालकर’ च्या दिग्दर्शनाची जबाबदारी दिली. हा त्यांच्या दिग्दर्शकीय प्रवासाचा महत्त्वाचा टप्पा ठरला. चित्रपटाचा बहुतांश भाग आज उपलब्ध नसला तरी या कामातून शांतारामांनी दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रात स्वतःची दिशा शोधायला सुरुवात केली.

‘प्रभात’ उभी राहिली आणि मराठी सिनेमाला नवी दिशा मिळाली

१९२९ हे वर्ष शांतारामांच्या आयुष्यातच नव्हे, तर मराठी चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासातही महत्त्वाचं ठरलं. महाराष्ट्र फिल्म कंपनीतील अनुभव घेऊन व्ही. शांताराम, विष्णुपंत दामले, शेख फत्तेलाल, केशवराव धायबर आणि सीताराम कुलकर्णी हे पाच जण एकत्र आले आणि प्रभात फिल्म कंपनीची स्थापना झाली. १ जून १९२९ रोजी कोल्हापुरात सुरू झालेली ही संस्था पुढे पुण्यात आली आणि भारतीय चित्रपटसृष्टीतील अत्यंत प्रभावशाली संस्थांपैकी एक बनली.

मूकपटांच्या काळातून बोलपटांच्या काळात जात असताना ‘प्रभात’ने बदलत्या तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेतलं. १९३२ मध्ये आलेला ‘अयोध्येचा राजा’ हा प्रभातचा पहिला बोलपट ठरला आणि उपलब्ध असलेल्या भारतातील सर्वात जुन्या बोलपटांपैकी एक म्हणून त्याचं विशेष महत्त्व आहे. १९३३ मध्ये प्रभात पुण्यात स्थलांतरित झाली आणि तिथून तिच्या सुवर्णकाळाला सुरुवात झाली.

शांताराम या काळात केवळ दिग्दर्शक नव्हते; ते संस्थेच्या कामकाजातील अनेक बाजूंमध्ये सहभागी होत. १९२९ ते १९४२ या काळात त्यांनी प्रभातच्या अनेक चित्रपटांचं दिग्दर्शन केलं. तंत्रज्ञानाकडे पाहण्याची त्यांची उत्सुकता आणि चित्रपटाच्या प्रत्येक घटकाकडे लक्ष देण्याची सवय यामुळे त्यांची दिग्दर्शकीय शैली इतरांपेक्षा वेगळी होत गेली.

‘कुंकू’पासून ‘माणूस’पर्यंत… समाजाच्या जखमांकडे कॅमेरा वळला

व्ही. शांतारामांच्या चित्रपटांची सर्वात महत्त्वाची ओळख म्हणजे सामाजिक प्रश्नांकडे पाहण्याची त्यांची धडाडी. त्यांनी समाजसुधारणेचे विषय घेतले, पण ते केवळ भाषण किंवा उपदेशाच्या रूपात मांडले नाहीत. कथा, व्यक्तिरेखा, संगीत, दृश्यरचना आणि भावनांच्या माध्यमातून त्यांनी प्रेक्षकाला त्या प्रश्नासमोर उभं केलं.

१९३७ मध्ये आलेला ‘कुंकू’ याचं अत्यंत प्रभावी उदाहरण आहे. एका तरुण मुलीचं वृद्ध पुरुषाशी लग्न होतं आणि त्यातून तिच्या आयुष्यात निर्माण होणारा संघर्ष हा चित्रपटाचा केंद्रबिंदू होता. स्त्रीच्या इच्छेला आणि तिच्या स्वातंत्र्याला महत्त्व देणारा हा विषय त्या काळाच्या सामाजिक वातावरणाच्या तुलनेत अत्यंत धाडसी होता. शांता आपटे यांनी साकारलेली नायिका अन्याय स्वीकारण्यास नकार देते, त्यामुळे चित्रपट केवळ कौटुंबिक कथा न राहता स्त्रीच्या अधिकाराचा प्रश्न बनतो.

यानंतर ‘माणूस’ मध्ये त्यांनी वेश्याव्यवसाय आणि समाजाच्या दुटप्पी नैतिकतेकडे मानवी दृष्टिकोनातून पाहिलं. एका पोलिस अधिकाऱ्याला एका वेश्येवर प्रेम होतं आणि तिच्या भूतकाळामुळे समाज तिच्याकडे कसा पाहतो, हा प्रश्न चित्रपटाच्या केंद्रस्थानी होता. विशेष म्हणजे शांतारामांनी दृश्यरचनेतही व्यक्तिरेखांच्या मानसिक अवस्थेचा वापर केला. अंधार, सावल्या आणि बंदिस्त जागा यांचा वापर कथेला अधिक भावनिक आणि मानसिक खोली देण्यासाठी केला गेला.

‘शेजारी’मध्ये माणुसकी, ‘धर्मात्मा’मध्ये जातिभेदाचा प्रश्न

शांतारामांचा सामाजिक दृष्टिकोन एका विषयापुरता मर्यादित नव्हता. ‘धर्मात्मा’ मध्ये संत एकनाथांच्या कथेतून अस्पृश्यतेचा प्रश्न मांडला. समाजातील उच्च-नीच भेदाला विरोध करणारा संत आणि त्याच्या विचारांना विरोध करणारा समाज यांच्यातील संघर्ष त्यांनी पडद्यावर आणला. धार्मिक कथा वापरून सामाजिक समानतेचा प्रश्न मांडण्याची ही पद्धत त्यांच्या चित्रपटकलेचं वैशिष्ट्य होती.

१९४१ मध्ये आलेला ‘शेजारी’ हा त्यांच्या विचारविश्वातील आणखी एक महत्त्वाचा चित्रपट. दोन वेगवेगळ्या धर्मांच्या ज्येष्ठ मित्रांची मैत्री आणि बाहेरून निर्माण होणाऱ्या तणावामुळे त्यांच्यात निर्माण होणारी दरी यामधून त्यांनी सांप्रदायिक सलोख्याचा विषय हाताळला. चित्रपटाच्या शेवटच्या भागात धरण फुटण्याचा प्रसंग केवळ नाट्यमय नव्हता; निसर्गाचा वापर करून मानवी संघर्ष अधिक मोठ्या प्रतीकात रूपांतरित करण्याची शांतारामांची पद्धत त्यात दिसते.

यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते—शांतारामांना सामाजिक विषय म्हणजे गंभीर भाषण वाटत नव्हतं. ते विषय कथेतून जगवता येतात, असं त्यांना वाटत होतं. म्हणूनच त्यांचे चित्रपट त्या काळातील सामाजिक चर्चेचा भाग झाले.

‘प्रभात’ सोडल्यानंतर शांताराम थांबले नाहीत; ‘राजकमल’ उभं राहिलं

१९४२ मध्ये शांतारामांनी प्रभात सोडली आणि मुंबईत राजकमल कलामंदिरची स्थापना केली. हा निर्णय त्यांच्या आयुष्यातील आणखी एक मोठा टप्पा होता. प्रभातसारख्या मोठ्या संस्थेत काम केल्यानंतर स्वतंत्रपणे स्वतःची चित्रपटसंस्था उभी करून त्यांनी पुन्हा एकदा नव्या प्रकारचे प्रयोग सुरू केले.

राजकमलच्या काळात त्यांच्या चित्रपटांचा आवाका आणखी मोठा झाला. ‘डॉ. कोटणीस की अमर कहानी’ मध्ये भारतातून चीनमध्ये गेलेल्या डॉक्टर द्वारकानाथ कोटणीस यांच्या आयुष्याची कथा त्यांनी पडद्यावर आणली. शांतारामांनी स्वतः कोटणीस यांची भूमिका साकारली. युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर माणुसकी, सेवा आणि भारत-चीन संबंधांचा विषय त्यांनी भावनिक पद्धतीने मांडला. चित्रपटाची इंग्रजी आवृत्तीही तयार करण्यात आली होती, ज्यातून भारतीय कथा देशाबाहेरील प्रेक्षकांपर्यंत नेण्याची त्यांची महत्त्वाकांक्षा दिसते.

यानंतर ‘अमर भूपाळी’ मध्ये होनाजी बाळांच्या जीवनातून मराठी संगीत, लावणी आणि ऐतिहासिक काळ यांचा संगम साधला. पुढे ‘झनक झनक पायल बाजे’, ‘दो आँखे बारह हाथ’ आणि ‘नवरंग’ सारख्या चित्रपटांनी राजकमलची वेगळी ओळख निर्माण केली.

नृत्य, रंग आणि तंत्रज्ञानाकडे पाहण्याची त्यांची नजर वेगळी होती

शांतारामांच्या चित्रपटात कथा महत्त्वाची होतीच; पण चित्र कसं दिसतं, आवाज कसा ऐकू येतो आणि संगीत पडद्यावर कसं जगतं, याचाही ते सतत विचार करत. त्यांच्या चित्रपटांमध्ये नृत्याला केवळ गाण्याची सजावट म्हणून वापरलं जात नसे. झनक झनक पायल बाजेमध्ये नृत्य हे संपूर्ण कथानकाचा आत्मा बनतं, तर नवरंग मध्ये रंग, कल्पना आणि नृत्य यांचा वापर एका वेगळ्या दृश्यविश्वासाठी केला जातो.

त्यांची प्रयोगशीलता केवळ मोठ्या पडद्यावरील दृश्यांपुरती नव्हती. दादासाहेब फाळके पुरस्काराच्या अधिकृत नोंदीनुसार त्यांनी आपल्या दीर्घ कारकिर्दीत ८२ चित्रपटांची निर्मिती, ५५ चित्रपटांचं दिग्दर्शन आणि २३ चित्रपटांमध्ये अभिनय केला; याशिवाय माहितीपट आणि बालचित्रपटही तयार केले.

त्यामुळे त्यांना फक्त ‘दिग्दर्शक’ म्हणणं अपुरं ठरतं. चित्रपट निर्मितीच्या जवळजवळ प्रत्येक महत्त्वाच्या बाजूचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतलेला हा कलाकार होता. मूकपटांपासून बोलपटांपर्यंत, कृष्णधवलपासून रंगीत चित्रपटांपर्यंत आणि सामाजिक चित्रपटांपासून संगीतप्रधान चित्रपटांपर्यंत त्यांनी बदलत्या काळाशी स्वतःला जुळवलं.

‘पिंजरा’पर्यंत पोहोचलेला प्रवास आणि मराठी सिनेमाला दिलेली अखेरची मोठी भेट

१९७२ मध्ये आलेला ‘पिंजरा’ हा शांतारामांच्या मराठी चित्रपटसृष्टीतील सर्वात लक्षात राहणाऱ्या कामांपैकी एक. एका आदर्शवादी शिक्षकाचा तमाशा कलावंतीच्या आकर्षणात अडकत जाण्याचा प्रवास, त्यातून निर्माण होणारा नैतिक संघर्ष आणि स्वतःच्या आयुष्याशीच होणारी त्याची झुंज—या सगळ्याला शांतारामांनी लावणी, संगीत आणि नाट्यमय दृश्यरचनेची जोड दिली. डॉ. श्रीराम लागू आणि संध्या यांच्या भूमिका या चित्रपटाच्या केंद्रस्थानी होत्या.

‘पिंजरा’कडे पाहताना त्यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीची एक प्रकारे सांगड दिसते. लोककला, नृत्य, संगीत, सामाजिक प्रश्न, माणसाच्या मनातील संघर्ष आणि दृश्यात्मक प्रयोग—हे सगळे घटक त्यांच्या आधीच्या कामात वेगवेगळ्या स्वरूपात दिसले होते. ‘पिंजरा’मध्ये ते एकत्र आले. त्यामुळे हा केवळ लोकप्रिय तमाशापट न राहता शांतारामांच्या दीर्घ चित्रपटकलेचा एक महत्त्वाचा टप्पा ठरतो.

आणि म्हणूनच कोल्हापुरातून मूकपटांच्या काळात सुरुवात केलेल्या त्या तरुणाकडे मागे वळून पाहिलं की त्याचा प्रवास केवळ एका दिग्दर्शकाच्या यशाची कथा वाटत नाही. तो भारतीय सिनेमाच्या बदलत्या इतिहासासोबत चालणाऱ्या एका सतत प्रयोग करणाऱ्या कलाकाराची कथा आहे.

व्ही. शांतारामांना १९८५चा दादासाहेब फाळके पुरस्कार देण्यात आला. १९९२ मध्ये त्यांना मरणोत्तर पद्मविभूषण प्रदान करण्यात आला. राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांच्या अधिकृत नोंदीत त्यांचं वर्णन भारतीय सिनेमाच्या विकासात आणि समृद्धीत महत्त्वाचं योगदान देणारा, तांत्रिक आणि कलात्मक प्रयोग करणारा चित्रपटकर्ता म्हणून करण्यात आलं आहे.

पण त्यांच्या कामाची खरी किंमत पुरस्कारांच्या यादीत सापडत नाही. ‘कुंकू’मध्ये स्त्रीचा प्रश्न विचारणारा, ‘माणूस’मध्ये समाजाच्या कडेला असलेल्या व्यक्तीकडे माणूस म्हणून पाहणारा, ‘शेजारी’मध्ये धर्मापेक्षा मैत्री मोठी मानणारा, ‘दो आँखे बारह हाथ’मध्ये गुन्हेगारांच्या पुनर्वसनाचा विचार मांडणारा आणि ‘पिंजरा’मध्ये लोककलेच्या माध्यमातून माणसाच्या अंतर्गत संघर्षाची कथा सांगणारा चित्रपटकर्ता म्हणून त्यांची खरी ओळख तयार होते.

कोल्हापुरातून सुरू झालेला हा प्रवास १९९० मध्ये संपला; पण त्यांची चित्रपटांकडे पाहण्याची दृष्टी तिथे थांबली नाही. आज मराठी आणि भारतीय सिनेमात सामाजिक आशय, तांत्रिक प्रयोग, संगीत, नृत्य आणि लोकप्रिय कथाकथन यांचा मेळ घालण्याचा प्रयत्न दिसतो, तेव्हा त्यामागे शांतारामांसारख्या पूर्वसुरींच्या प्रयोगांची सावली जाणवते. म्हणूनच व्ही. शांताराम हे केवळ एका काळाचे दिग्दर्शक नव्हते—भारतीय सिनेमाला सतत नवं काहीतरी करून पाहण्याची हिंमत देणाऱ्या चित्रपटकर्त्यांपैकी ते एक होते.