“कुणी घर देता का घर?” हा प्रश्न रंगमंचावरून आला तेव्हा तो केवळ एका वृद्ध अभिनेत्याची आर्त हाक राहिली नाही. अप्पासाहेब बेलवलकरांच्या रूपाने तो मराठी प्रेक्षकांच्या मनात घर करून बसला. वि. वा. शिरवाडकरांच्या लेखणीतून साकारलेलं ‘नटसम्राट’ २३ डिसेंबर १९७० रोजी पहिल्यांदा रंगभूमीवर आलं आणि श्रीराम लागू यांनी साकारलेला गणपतराव बेलवलकर हा मराठी रंगभूमीवरील मैलाचा दगड ठरला. पुढच्या अनेक दशकांत दत्ता भट, यशवंत दत्त, सतीश दुभाषी, चंद्रकांत गोखले यांसारख्या अनेक दिग्गजांनी ही भूमिका साकारली; पण लागूंच्या अभिनयाची छाप वेगळीच राहिली.
मग २०१६ मध्ये महेश मांजरेकरांनी हेच ‘नटसम्राट’ रूपेरी पडद्यावर आणलं आणि गणपतराव झाले नाना पाटेकर. रंगमंचावर वर्षानुवर्षे घडलेली एक नाट्यकृती कॅमेऱ्यासमोर आणणं हे स्वतःमध्ये मोठं आव्हान होतं. कारण नाटकाची ताकद शब्दांमध्ये आणि अभिनेत्याच्या थेट उपस्थितीत होती, तर चित्रपटाला दृश्यं, ठिकाणं, संपादन, छायांकन आणि कॅमेऱ्याच्या जवळिकीची नवी साधनं मिळाली. त्यामुळे प्रश्न फक्त श्रीराम लागू की नाना पाटेकर? असा नाही. खरा प्रश्न आहे—एकाच गणपतरावाला दोन वेगवेगळ्या माध्यमांनी किती वेगळं घडवलं?
रंगमंचावर जन्मलेला गणपतराव आणि पडद्यावर पुन्हा जन्मलेला अप्पासाहेब
‘नटसम्राट’ची मुळातली रचना रंगभूमीला डोळ्यासमोर ठेवून केलेली आहे. शिरवाडकरांनी शेक्सपिअरच्या ‘किंग लिअर’सह त्याच्या शोकात्म परंपरेचा आधार घेत मराठी रंगभूमीसाठी गणपतराव बेलवलकरांचं जग उभं केलं. आयुष्यभर रंगभूमीवर राज्य केलेला अभिनेता निवृत्त होतो आणि टाळ्यांचा आवाज थांबल्यानंतर त्याला स्वतःच्या आयुष्याशी सामना करावा लागतो. घर, मुलं, पत्नी कावेरी, जुने मित्र, रंगभूमीची आठवण आणि स्वतःच्या मोठेपणाची जाणीव—या सगळ्यांतून त्याचा उतार सुरू होतो.
नाटकाची खरी ताकद त्याच्या शब्दांमध्ये आहे. गणपतरावांचं जग प्रेक्षकांसमोर मोठ्या प्रमाणावर त्यांच्या स्वगतांमधून उभं राहतं. त्यामुळे रंगमंचावर अप्पासाहेब साकारताना अभिनेत्याला शब्दांचा अर्थ, आवाजातील चढ-उतार, देहबोली आणि प्रेक्षकांशी थेट नातं या सगळ्यांचा एकत्रित आधार घ्यावा लागतो. श्रीराम लागू यांनी ही भूमिका साकारताना नेमकं हेच केलं. त्यांच्यासाठी गणपतराव फक्त एक व्यक्तिरेखा नव्हती; त्यात कलाकाराचा अहंकार, माणसाची असुरक्षितता आणि वृद्धत्वाची वेदना एकाच वेळी दिसत होती.
श्रीराम लागूंचा गणपतराव इतका प्रभावी का ठरला?
श्रीराम लागूंच्या अभिनयात एक महत्त्वाची गोष्ट होती—ते भावना प्रेक्षकांवर लादत नसत. गणपतराव दुःखी आहेत म्हणून प्रत्येक क्षणी दुःखी चेहरा दाखवण्याऐवजी त्या दुःखातून बोलणारा माणूस ते उभा करत. त्यामुळे एखादं स्वगत ऐकताना प्रेक्षकाला “हा अभिनेता संवाद म्हणतोय” असं वाटत नाही; समोरचा माणूस खरोखरच आपल्याशी बोलतोय अशी अनुभूती येते.
‘कुणी घर देता का घर’सारख्या प्रसंगांमध्ये ही शैली विशेष जाणवते. रंगमंचावर कॅमेरा नसतो. प्रेक्षकाला चेहऱ्याचा जवळचा भाग दिसण्यासाठी चित्रपटासारखी मदत मिळत नाही. अभिनेत्याला स्वतःचा आवाज आणि देह संपूर्ण सभागृहापर्यंत पोहोचवावा लागतो. लागूंच्या स्पष्ट, खोल आणि नियंत्रित आवाजामुळे त्यांच्या गणपतरावाला ही रंगमंचीय व्याप्ती मिळाली. त्यांच्या अभिनयाने या भूमिकेला इतकी ठसठशीत ओळख मिळाली की पुढे ‘नटसम्राट’ म्हटलं की अनेक रसिकांच्या डोळ्यासमोर आधी श्रीराम लागूंचाच चेहरा उभा राहिला.
नाना पाटेकरांनी गणपतरावाला कॅमेऱ्यासमोर कसं बदललं?
नाना पाटेकरांसमोर आव्हान वेगळं होतं. त्यांना श्रीराम लागूंची नक्कल करायची नव्हती आणि रंगमंचावरच्या अभिनयाची तशीच्या तशी पुनरावृत्ती चित्रपटात चालणारही नव्हती. नानांनी स्वतः हे नाटक अनेकदा पाहिलं होतं आणि या भूमिकेची व्याप्ती त्यांना माहीत होती. चित्रपटासाठी त्यांनी तब्बल सहा महिने दाढी वाढवली होती आणि त्यांच्या व्यक्तिरेखेच्या बदलत्या अवस्थेनुसार चित्रपटाचं चित्रीकरण उलट क्रमाने करण्यात आलं.
नानांच्या गणपतरावात एक वेगळी अस्वस्थता आहे. रंगभूमीचा राजा असलेला माणूस अचानक घरात, रस्त्यावर आणि स्वतःच्या आठवणींमध्ये एकटा पडतो, तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावरील सूक्ष्म बदल कॅमेरा पकडतो. मोठ्या सभागृहाला ऐकू जाईल अशा आवाजाची गरज नसल्यामुळे चित्रपटातील काही प्रसंगांत नाना अगदी हलक्या हालचालीतूनही भावना पोहोचवतात. त्यांच्या गणपतरावात राग अचानक उसळतो, विनोद क्षणात कटू होतो आणि आत्मविश्वासाच्या मागे लपलेली असहायता हळूहळू दिसू लागते.
यामुळे नानांचा गणपतराव अधिक चित्रपटाचा माणूस वाटतो, तर लागूंचा गणपतराव अधिक रंगमंचावर जन्मलेला माणूस वाटतो.
नाटकात शब्दांची ताकद, चित्रपटात दृश्यांची
इथे दोन्ही आवृत्त्यांमधला सर्वात मोठा फरक जाणवतो. नाटकात गणपतरावांचं आयुष्य प्रामुख्याने संवाद, स्वगत आणि रंगमंचावरील घटनांमधून उलगडतं. प्रेक्षकाला कल्पना करावी लागते. चित्रपट मात्र ती कल्पना स्वतः दृश्यांमध्ये बदलू शकतो.
महेश मांजरेकरांनी म्हणूनच मूळ नाट्यसंहितेत काही बदल केले. चित्रपटात काही नवीन व्यक्तिरेखा आणि प्रसंग आणले गेले. सिद्धार्थ आणि गणपतरावांचा अभिनेता मित्र राम अभ्यंकर यांसारख्या व्यक्तिरेखांमुळे गणपतरावांच्या मनःस्थितीचे वेगवेगळे पैलू दाखवण्याची संधी मिळाली. काही मूळ व्यक्तिरेखांची मांडणी बदलली, काही स्वगतांची जागा बदलली आणि नाटकातील काही संवाद चित्रपटासाठी कमी करण्यात आले.
यात एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यावी लागते—हा चित्रपट नाटकाचं अक्षरशः चित्रीकरण नाही. चित्रपटाचं माध्यम लक्षात घेऊन केलेलं रूपांतर आहे. म्हणूनच “नाटकात हे नव्हतं” एवढ्यावर चित्रपटाचा निर्णय घेणं योग्य ठरणार नाही. नाटक आणि चित्रपट या दोन्ही माध्यमांच्या गरजा वेगळ्या आहेत.
अधिक वाचा: डॉक्टर ते नटसम्राट… श्रीराम लागूंचा हा प्रवास इतका विलक्षण कसा झाला?
कावेरीच्या भूमिकेतही दोन्ही आवृत्त्यांची वेगळी जादू
गणपतरावांचा प्रवास समजून घेण्यासाठी कावेरीकडे दुर्लक्ष करता येत नाही. गणपतरावांच्या आयुष्यातील टाळ्यांचा काळ संपल्यानंतर त्यांच्यासोबत उरलेली व्यक्ती म्हणजे कावेरी. तिच्या उपस्थितीमुळे गणपतरावांच्या मोठेपणाला घरगुती संदर्भ मिळतो. रंगमंचावर तिचं आणि गणपतरावांचं नातं प्रेक्षकांच्या कल्पनाशक्तीत विस्तारतं.
चित्रपटात मात्र कॅमेरा या नात्याच्या अगदी जवळ जाऊ शकतो. मेधा मांजरेकरांनी साकारलेली कावेरी गणपतरावांना सतत विरोध करणारी पत्नी म्हणून नाही, तर त्यांना समजून घेणारी आणि त्यांच्यासोबत आयुष्य जगलेली स्त्री म्हणून दिसते. तिच्या शांत प्रतिक्रियांमधूनही गणपतरावांच्या स्वभावाची अनेक रूपं उलगडतात. विशेष म्हणजे चित्रपटात कावेरीची भूमिका करणाऱ्या मेधा मांजरेकरांना नाना पाटेकरांच्या प्रभावी उपस्थितीत स्वतःची स्वतंत्र छाप पाडता आली, अशी नोंद समकालीन परीक्षणातही करण्यात आली होती.
म्हणून कावेरीच्या बाबतीतही तुलना “कोण चांगलं?” अशी करण्यापेक्षा माध्यमानुसार तिच्या नात्याचा अनुभव कसा बदलतो, हे पाहणं अधिक रंजक ठरतं.
‘कुणी घर देता का घर?’ — दोघांमध्ये नेमका फरक कुठे जाणवतो?
या प्रश्नाचं उत्तर देताना श्रीराम लागू आणि नाना पाटेकर यांना एकाच मापाने मोजणं योग्य ठरणार नाही. लागूंच्या तोंडून हे स्वगत ऐकताना रंगमंचावरील एका वृद्ध अभिनेत्याची आर्त हाक संपूर्ण सभागृहात पसरते. त्यात आवाजाची ताकद, शब्दांमधला विराम आणि प्रेक्षकांच्या थेट प्रतिक्रियेचा परिणाम असतो.
नानांच्या आवृत्तीत कॅमेरा गणपतरावाच्या चेहऱ्याजवळ असतो. त्यामुळे आवाजापेक्षा डोळे, चेहऱ्यावरील थरथर, श्वास आणि शांतता यांना अधिक जागा मिळते. नाना पाटेकरांच्या चित्रपटातील हा प्रसंग विशेष गाजला आणि त्यांच्या अभिनयातील महत्त्वाच्या क्षणांपैकी एक मानला गेला. चित्रपटातील रुग्णालयातील विक्रम गोखले यांच्यासोबतचा प्रसंगही विशेष चर्चेत आला.
लागूंच्या आवृत्तीत प्रेक्षक गणपतरावांचं दुःख ऐकतो आणि अनुभवतो, तर नानांच्या आवृत्तीत ते पाहतो आणि जवळून जाणवतो. हाच दोन्ही माध्यमांमधला सुंदर फरक आहे.
मग श्रीराम लागू सरस की नाना पाटेकर?
अभिनयाची थेट गुणांकनाची पद्धत लावली तर या प्रश्नाचं एकच उत्तर देणं अन्यायकारक ठरेल. श्रीराम लागूंची ताकद रंगमंचाच्या अफाट अवकाशात आहे. त्यांना कॅमेऱ्याची मदत नव्हती. एका सभागृहातील शेवटच्या रांगेपर्यंत गणपतरावांचा आवाज आणि मनःस्थिती पोहोचवण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर होती. त्यांनी शिरवाडकरांच्या शब्दांना स्वतःच्या अभिनयातून अशी उंची दिली की गणपतराव आणि लागू यांच्यातील अंतरच अनेकदा मिटून गेलं.
नाना पाटेकरांनी मात्र त्या भूमिकेला स्वतःची वेगळी भाषा दिली. त्यांचा गणपतराव अधिक खडबडीत, अस्वस्थ आणि कधी कधी स्वतःशीच झगडणारा वाटतो. चित्रपटाच्या माध्यमामुळे त्यांना लहान हालचाली, शांतता, चेहऱ्यावरील बदल आणि ठिकाणांचा वापर करण्याची संधी मिळाली. त्यामुळे नानांचा गणपतराव हा लागूंच्या गणपतरावाची प्रतिकृती न राहता स्वतंत्र व्यक्तिरेखा बनतो.
स्वतः नाना पाटेकरांनीही ही भूमिका रंगभूमीवर साकारणं अत्यंत कठीण असल्याचं मान्य केलं होतं. त्यांच्या मते ‘नटसम्राट’ची भूमिका अभिनेत्याला पूर्णपणे व्यापून टाकणारी आहे आणि ती रंगभूमीवर वारंवार साकारणं मोठं शारीरिक व मानसिक आव्हान ठरू शकतं. त्यांनी चित्रपटाची निवड केली, पण रंगभूमीवरील या भूमिकेचा आदर कायम ठेवला.
नाटक जिंकलं की चित्रपट?
खरं तर इथे विजेता ठरवण्याची गरजच नाही. श्रीराम लागूंचा ‘नटसम्राट’ हा रंगभूमीचा अनुभव आहे, तर नाना पाटेकरांचा ‘नटसम्राट’ हा चित्रपटाचा अनुभव आहे. दोन्हींचं केंद्र एकच—गणपतराव बेलवलकर—पण त्यांच्यापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग वेगळा.
नाटकात पडदा उघडतो आणि प्रेक्षक एका अभिनेत्याच्या जगात प्रवेश करतो. चित्रपटात कॅमेरा त्या जगाला घराबाहेर, रस्त्यावर, रुग्णालयात आणि विविध ठिकाणी घेऊन जातो. नाटक शब्दांच्या जोरावर प्रेक्षकाच्या कल्पनाशक्तीला कामाला लावतं; चित्रपट त्या शब्दांना दृश्यरूप देतो. म्हणूनच एका आवृत्तीला दुसऱ्यापेक्षा श्रेष्ठ ठरवण्याऐवजी दोन्ही अनुभव वेगळे म्हणून स्वीकारले तर ‘नटसम्राट’ची खरी श्रीमंती लक्षात येते.
कुसुमाग्रजांनी लिहिलेला गणपतराव आजही जिवंत वाटतो, याचं कारण त्याची कथा केवळ एका अभिनेत्याच्या उताराची नाही. माणूस आयुष्यभर ज्या ओळखीने जगतो, ती ओळख एक दिवस त्याच्यापासून दूर झाली तर त्याच्याकडे काय उरतं, हा प्रश्न त्यात आहे. श्रीराम लागू यांनी तो प्रश्न रंगमंचावर जिवंत केला; नाना पाटेकरांनी तोच प्रश्न पडद्यावर नव्या रूपात आणला. एकाने प्रेक्षकांसमोर उभं राहून गणपतरावाला जगवलं, तर दुसऱ्याने कॅमेऱ्याच्या नजरेतून त्याच्या एकटेपणाला जवळ आणलं. म्हणून ‘नटसम्राट’ची खरी बाजी कोणाची, याचं उत्तर कदाचित एकच—गणपतराव दोघांच्याही अभिनयामुळे मराठी रसिकांच्या स्मरणात कायमचा राहिला.
