मराठी रंगभूमीवर अनेक उत्तम अभिनेते झाले; पण काही कलाकारांचा अभिनय पाहिल्यानंतर प्रेक्षक फक्त कथा किंवा भूमिका लक्षात ठेवत नाहीत, तर तो अभिनेता नेमका अभिनय कसा करतो, याचा विचार करू लागतात. डॉ. श्रीराम लागू यांच्याबाबत असंच घडत होतं. त्यांना रंगमंचावर पाहताना त्यांचा आवाज, चेहरा किंवा देहबोली वेगळी जाणवायचीच; पण त्यापलीकडे त्यांच्या अभिनयात एक विचार दिसायचा. ते पात्र साकारताना केवळ त्याचं दुःख, राग किंवा आनंद दाखवत नसत, तर त्या भावनेमागचा माणूस समजून घेण्याचा प्रयत्न करत.
म्हणूनच त्यांचा अभिनय मोठा असूनही दिखाऊ वाटत नसे. ते रंगमंचावर उभे राहिले की प्रेक्षकांचं लक्ष आपोआप त्यांच्याकडे जायचं; पण ते लक्ष वेधून घेण्यासाठी अनावश्यक हालचाली, मोठमोठे आवाज किंवा सतत हातवारे करण्यावर अवलंबून नसत. संवादातील नेमकेपणा, आवाजावरचं नियंत्रण, नजरेचा वापर, शांततेचा योग्य क्षणी केलेला उपयोग आणि व्यक्तिरेखेचा खोल अभ्यास यामुळे त्यांच्या अभिनयाला वेगळी ताकद मिळाली होती.
अभिनय म्हणजे केवळ भावना व्यक्त करणं नाही, असा त्यांचा विचार होता
श्रीराम लागूंच्या अभिनयशैलीचं सर्वात महत्त्वाचं वैशिष्ट्य म्हणजे ते अभिनयाकडे केवळ भावनेच्या दृष्टीने पाहत नव्हते. एखाद्या पात्राच्या आयुष्यात काय घडलं आहे, त्याच्या स्वभावाची जडणघडण कशी झाली आहे, तो एखाद्या प्रसंगी विशिष्ट पद्धतीने का वागतो आणि त्याच्या शब्दांच्या मागे नेमका कोणता विचार आहे, याचा ते बारकाईने विचार करत.
त्यांनी स्तानिस्लाव्स्की आणि ब्रेख्त यांसारख्या महान रंगकर्मींच्या अभिनयपद्धतींचा अभ्यास केला होता. मात्र त्यापैकी कोणत्याही एका पद्धतीची नक्कल त्यांनी केली नाही. उलट, या अभ्यासातून स्वतःची स्वतंत्र वाट त्यांनी तयार केली. त्यांच्या मते अभिनेता व्यक्तिरेखेत पूर्णपणे बुडून जाऊ नये. त्याच्यात आणि व्यक्तिरेखेत काही अंतर असावं; पण अभिनयाचं तंत्र इतकं प्रभावी असावं की प्रेक्षकांना तो कलाकार त्या व्यक्तिरेखेत पूर्णपणे जगतोय असंच वाटावं.
यामागे एक महत्त्वाचा विचार होता. कलाकाराने स्वतःची बुद्धी गमावून भूमिका करू नये. उलट, भावना आणि विचार या दोन्हींचा एकत्र वापर करून व्यक्तिरेखा उभी करावी, असं त्यांचं मत होतं. म्हणूनच त्यांच्या अभिनयात भावनिक प्रसंगही अनेकदा अतिनाटकी होत नसत.
डॉक्टर असल्याचा फायदा अभिनेत्याला झाला
श्रीराम लागू डॉक्टर होते, ही गोष्ट त्यांच्या अभिनयाच्या बाबतीत केवळ त्यांच्या जीवनाची एक मनोरंजक माहिती नाही. त्यांची वैद्यकीय पार्श्वभूमी त्यांच्या अभिनयाच्या विचारांमध्येही दिसते.
कान-नाक-घसा तज्ज्ञ म्हणून शरीररचना, श्वास, आवाज आणि बोलण्याची प्रक्रिया यांचा त्यांनी शास्त्रीय अभ्यास केला होता. पुढे त्यांनी ‘वाचिक अभिनय’ या विषयावर स्वतंत्र पुस्तकही लिहिलं. त्यात आवाज कसा वापरावा, श्वासावर नियंत्रण कसं ठेवावं, स्पष्ट उच्चार कसे करावेत आणि बोलण्याला योग्य आकार कसा द्यावा याचा त्यांनी सविस्तर विचार केला.
त्यांच्यासाठी आवाज म्हणजे फक्त मोठ्याने बोलण्याचं साधन नव्हतं. आवाजाची पट्टी, त्यातील चढ-उतार, विराम, उच्चार आणि श्वास यांचा व्यक्तिरेखेच्या भावविश्वाशी संबंध असतो, याची त्यांना जाणीव होती. त्यामुळे त्यांच्या संवादफेकीत एक प्रकारची शिस्त जाणवायची.
हीच गोष्ट त्यांना इतर अनेक रंगभूमीवरील कलाकारांपेक्षा वेगळं बनवत होती. ते ओरडत नसतानाही त्यांचा संवाद प्रभावी वाटू शकत होता. शांतपणे बोललेलं एखादं वाक्यही त्यांच्या आवाजाच्या योग्य वापरामुळे प्रेक्षकांच्या लक्षात राहत असे.
आवाज मोठा नव्हे, तर योग्य हवा
व्यावसायिक रंगभूमीवर काम करताना त्या काळात कलाकारांनी मोठ्या आवाजात बोलणं आणि देहबोली अधिक विस्ताराने वापरणं अपेक्षित होतं. शेवटच्या रांगेतील प्रेक्षकापर्यंत संवाद पोहोचवण्यासाठी हे आवश्यकही होतं. पण श्रीराम लागू प्रयोगशील रंगभूमीवरून वेगळी अभिनयशैली घेऊन आले होते.
त्यांच्या अभिनयात संयम होता, पण तो कमकुवतपणा नव्हता.
सुरुवातीला व्यावसायिक रंगभूमीवरील काही मंडळींना त्यांची ही पद्धत चालणार नाही असं वाटत होतं. आवाज अधिक मोठा करावा, हालचाली वाढवाव्यात, अभिनय अधिक ठळक करावा असा सल्ला त्यांना मिळाला. पण लागू आपल्या शैलीवर ठाम राहिले. पुढे प्रेक्षकांनीच सिद्ध केलं की प्रभावी अभिनयासाठी सतत मोठ्याने बोलण्याची गरज नसते.
त्यांच्या आवाजातील नेमका चढ-उतार, योग्य ठिकाणी घेतलेली शांतता आणि शब्दांना दिलेला अर्थ यामुळे संवाद अधिक परिणामकारक होत असे. त्यांच्या ‘वाचिक अभिनय’विषयक विचारांमधूनही हे स्पष्ट होतं की आवाजावर प्रभुत्व मिळवणं म्हणजे केवळ मोठ्याने बोलणं नव्हे; आवाजावर नियंत्रण मिळवणं हेच खरं कौशल्य आहे.
प्रत्येक व्यक्तिरेखेसाठी त्यांनी वेगळी देहबोली तयार केली
श्रीराम लागूंच्या अभिनयाचा आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे त्यांची देहबोली. त्यांनी प्रत्येक पात्रासाठी एकच ठरलेली पद्धत वापरली नाही.
एखादा माणूस कसा उभा राहतो, चालतो, समोरच्या व्यक्तीकडे कसा पाहतो, बसताना शरीर कसं ठेवतो, बोलताना हात किती हलवतो—या छोट्या गोष्टींमधून व्यक्तिरेखेचा स्वभाव प्रेक्षकांसमोर उभा राहतो, हे त्यांना माहीत होतं.
त्यामुळे ‘पिंजरा’मधील शिक्षक आणि ‘सिंहासन’मधील राजकीय व्यक्तीरेखा एकाच अभिनेत्याने केल्या आहेत, हे माहिती नसलेल्या प्रेक्षकाला त्या वेगळ्या माणसांसारख्या वाटू शकतात. त्यांच्या आवाजात आणि देहबोलीत व्यक्तिरेखेनुसार बदल होत असे.
त्यांच्या अभिनयाबद्दल बोलताना अनेक सहकाऱ्यांनी त्यांच्या नजरेचा आणि चेहऱ्याच्या सूक्ष्म हालचालींचा उल्लेख केला आहे. काही प्रसंगी संवादापेक्षा त्यांची नजर अधिक काही सांगून जायची. ही ताकद सहज मिळत नाही. त्यामागे व्यक्तिरेखेचा विचार, निरीक्षण आणि सततचा सराव असतो.
समोरचा कलाकार बोलत असताना ते खरंच ऐकत असत
हा त्यांच्या अभिनयातील कदाचित सर्वात कमी बोलला जाणारा, पण सर्वात महत्त्वाचा गुण होता.
अभिनय करताना अनेक कलाकार स्वतःचा संवाद कसा प्रभावीपणे बोलायचा याचा विचार करत असतात. श्रीराम लागू मात्र समोरचा कलाकार काय बोलतोय, त्याच्या बोलण्यातून व्यक्तिरेखेला काय प्रतिक्रिया मिळते आणि त्या क्षणी स्वतःच्या पात्राच्या मनात काय बदल होतो, याकडे लक्ष देत.
दिलीप प्रभावळकरांनी श्रीराम लागूंच्या शेवटच्या रंगभूमीवरील कामांपैकी एक पाहिल्यानंतर त्यांच्या अभिनयातून आपल्याला विशेषतः समोरच्या कलाकाराचं ऐकणं शिकायला मिळालं, असं सांगितलं होतं.
ही गोष्ट अत्यंत महत्त्वाची आहे. कारण खरा अभिनय फक्त स्वतःची वाक्यं प्रभावीपणे बोलण्यात नसतो. समोरचा कलाकार बोलत असताना त्याची प्रतिक्रिया देणं, काही क्षण शांत राहणं, चेहऱ्यावर बदल होणं आणि त्या बदलातून व्यक्तिरेखेची मनःस्थिती प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवणं हेही अभिनयाचाच भाग आहे.
श्रीराम लागू हे या बाबतीत अत्यंत बारकाईने काम करत.
‘नटसम्राट’मध्ये त्यांच्या अभिनयाची खरी ताकद दिसली
गणपतराव बेलवलकर ही भूमिका श्रीराम लागूंच्या अभिनयशैलीचा उत्तम नमुना मानता येईल. ‘नटसम्राट’मधील गणपतराव हा मोठमोठे संवाद बोलणारा नट असला तरी श्रीराम लागू यांनी त्याला केवळ रंगभूमीवरचा गर्जणारा कलाकार बनवलं नाही.
त्यांच्या गणपतरावमध्ये एकाच वेळी अनेक भावना दिसतात. रंगभूमीवरच्या आयुष्याचा अभिमान आहे, पण त्या आयुष्याच्या शेवटी आलेली पोकळीही आहे. कुटुंबावर प्रेम आहे, पण स्वतःच्या कलाकार असण्याचा अहंकारही आहे. भूतकाळाची ओढ आहे, पण वर्तमान स्वीकारण्याची धडपडही आहे.
या सगळ्या विरोधी भावनांना त्यांनी एकाच वेळी जागं ठेवलं. म्हणूनच गणपतराव फक्त संवादांमधून मोठा होत नाही; त्याच्या शांततेत, नजरेत आणि देहबोलीतही त्याचं संपूर्ण आयुष्य दिसतं.
याच कारणामुळे ‘नटसम्राट’ची भूमिका अनेक कलाकारांनी केली असली तरी श्रीराम लागूंचं सादरीकरण स्वतंत्र मानलं जातं.
रंगभूमी आणि चित्रपटात बदल केला, पण स्वतःची ओळख सोडली नाही
रंगभूमी आणि चित्रपट या दोन माध्यमांची भाषा वेगळी आहे, हे श्रीराम लागूंना चांगलं माहीत होतं. रंगमंचावर प्रेक्षकांशी थेट संवाद असतो. कॅमेऱ्यासमोर मात्र अतिशय छोट्या हालचालीही मोठ्या पडद्यावर स्पष्ट दिसतात.
त्यामुळे चित्रपटात त्यांनी आपल्या अभिनयातील बाह्य आवेश कमी केला. हालचाली अधिक संयत केल्या, आवाजाचा वापर कमी-अधिक प्रमाणात बदलला आणि चेहऱ्याच्या सूक्ष्म भावनांवर भर दिला. पण त्यांच्या अभिनयाचा पाया बदलला नाही.
‘पिंजरा’, ‘सामना’, ‘सिंहासन’सारख्या मराठी चित्रपटांपासून ‘घरौंदा’, ‘सदमा’, ‘लावारिस’ आणि ‘गांधी’सारख्या हिंदी चित्रपटांपर्यंत त्यांच्या व्यक्तिरेखांमध्ये हीच विचारपूर्वक केलेली मांडणी दिसते.
म्हणूनच त्यांनी रंगभूमीचा अभिनय चित्रपटावर लादला नाही आणि चित्रपटाचा अभिनय रंगभूमीवर आणला नाही. माध्यम बदललं, पण अभिनेता म्हणून त्यांची शिस्त कायम राहिली.
‘अभिनेता हा चपळ आणि विचारवंत असावा’ हा त्यांचा मूलमंत्र होता
श्रीराम लागू अभिनेता कसा असावा याबद्दलही स्पष्ट विचार मांडत. त्यांच्यावर बंगाली रंगकर्मी शंभू मित्र यांच्या एका विचाराचा खोल प्रभाव होता—अभिनेता हा एकाच वेळी चपळ शरीराचा आणि विचार करणारा माणूस असावा.
लागू स्वतः नियमित व्यायाम करत. शरीर हे अभिनेत्याचं साधन आहे आणि ते सक्षम ठेवणं आवश्यक आहे, असं ते मानत. पण त्याचबरोबर अभिनेत्याचं मनही सतत विकसित होत राहिलं पाहिजे, असा त्यांचा आग्रह होता.
म्हणूनच ते भरपूर वाचन करत. साहित्य, मानसशास्त्र, संगीत, समाज आणि माणसाच्या वर्तनाशी संबंधित विषयांमध्ये त्यांना रस होता. त्यांना वाटत होतं की अभिनेता जर केवळ नाटकांच्या जगातच अडकून राहिला तर त्याच्या अभिनयाची व्याप्तीही मर्यादित राहील. जगण्याचा अनुभव जितका मोठा, तितका व्यक्तिरेखांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनही मोठा, हा त्यांच्या विचारांचा गाभा होता.
म्हणून त्यांचा अभिनय आजही शिकण्यासारखा वाटतो
श्रीराम लागूंच्या अभिनयाचं वैशिष्ट्य एका वाक्यात सांगायचं झालं तर ते म्हणजे बुद्धीने समजून घेतलेली भावना आणि तंत्राने साकारलेला स्वाभाविकपणा.
त्यांनी अभिनयात मोठेपणा आणण्यासाठी मोठेपणा दाखवला नाही. त्याऐवजी व्यक्तिरेखेला समजून घेतलं. आवाजावर मेहनत घेतली. देहबोली बदलली. समोरच्या कलाकाराचं ऐकलं. रंगभूमीच्या गरजा समजून घेतल्या. चित्रपटाच्या कॅमेऱ्याची भाषा स्वीकारली. आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे प्रत्येक भूमिकेकडे ती पहिल्यांदाच करत असल्यासारख्या जिज्ञासेने पाहिलं.
त्यांच्या काळातल्या अनेक कलाकारांनी त्यांच्याकडून काहीतरी शिकलं. पुढच्या पिढीतील कलाकारांनी त्यांच्या कामाचा अभ्यास केला. कारण श्रीराम लागूंचा अभिनय केवळ पाहण्याची गोष्ट नव्हती; तो समजून घेण्याची आणि त्यातून शिकण्याची गोष्ट होती.
आज अभिनयाची साधनं बदलली आहेत, रंगमंच बदलला आहे, चित्रपटांची भाषा बदलली आहे. तरी श्रीराम लागूंची पद्धत जुनाट वाटत नाही. उलट, आजच्या गोंगाटाच्या काळात त्यांचा संयम अधिक जाणवतो.
कदाचित म्हणूनच श्रीराम लागूंचं मोठेपण ‘नटसम्राट’ या एका पदवीत सामावून जात नाही. त्यांनी आपल्याला केवळ उत्तम अभिनय दिला नाही; त्यांनी अभिनय किती विचारपूर्वक, किती शिस्तीने आणि किती खोलवर करता येतो, याचा एक आदर्श निर्माण केला.
