‘न्यूड’ नावामुळेच इतका वाद झाला? रवि जाधवांच्या या चित्रपटाने खरं तर समाजाला कोणता प्रश्न विचारला होता?

‘न्यूड’ हे नाव ऐकलं की आजही अनेकांच्या मनात सर्वात आधी एकच प्रश्न येतो—या चित्रपटात नेमकं दाखवलं तरी काय होतं? पण रवि जाधवांचा २०१८ मध्ये प्रदर्शित झालेला हा मराठी चित्रपट समजून घेताना त्याच्या नावापेक्षा त्याने मांडलेला विषय महत्त्वाचा ठरतो. कारण पडद्यावर दिसणाऱ्या नग्नतेपेक्षा हा चित्रपट त्या नग्नतेकडे पाहणाऱ्या समाजाच्या नजरेबद्दल अधिक बोलतो. गरिबी, स्त्रीचं जगणं, मुलाच्या शिक्षणासाठी आईने केलेला त्याग आणि कला व अश्लीलता यांच्यामधली सीमारेषा हा या चित्रपटाचा खरा गाभा आहे.

चित्रपटाची कथा यमुना नावाच्या स्त्रीभोवती फिरते. परिस्थितीमुळे पतीपासून दूर झाल्यानंतर ती मुलासह मुंबईत येते. मुलाचं शिक्षण सुरू राहावं आणि घर चालावं यासाठी ती सर जे. जे. कला महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांसमोर नग्न मॉडेल म्हणून काम करू लागते. तिची मावशी चंद्राक्का या कामात आधीपासून आहे आणि यमुनाला या जगाशी परिचित करून देणारीही तीच असते. इथून पुढे ‘न्यूड’ केवळ एका स्त्रीची कथा राहत नाही; तो समाज स्त्रीच्या शरीराकडे कसा पाहतो, तिच्या कामाला कोणत्या चौकटीत बसवतो आणि तिच्या जगण्याच्या निर्णयाला कोणत्या नजरेने मोजतो, हा मोठा प्रश्न बनतो.

यमुना नग्न मॉडेल का बनते, हा प्रश्न समजून घेणं महत्त्वाचं

यमुनाने हे काम एखाद्या आकर्षणामुळे किंवा प्रसिद्धीसाठी स्वीकारलेलं नसतं. तिच्या आयुष्यात आधीच अनेक संकटं आलेली असतात. पतीच्या वागणुकीमुळे ती मुलाला घेऊन मुंबईत येते आणि नव्या शहरात जगण्याचा मार्ग शोधते. तिच्यासमोर पर्याय फारसे नसतात. मुलाचं भविष्य सुरक्षित करण्याची तिची धडपड तिला त्या कामापर्यंत घेऊन जाते. त्यामुळे ‘न्यूड’मधील नग्न मॉडेल ही केवळ धक्कादायक कल्पना नसून उदरनिर्वाहासाठी स्त्रीला घ्यावी लागणारी कठीण भूमिका म्हणून समोर येते.

याच ठिकाणी चित्रपटाचा दृष्टिकोन महत्त्वाचा ठरतो. यमुनाला सुरुवातीला हे काम स्वीकारताना संकोच वाटतो. तिच्यासाठी स्वतःच्या शरीराचा सार्वजनिकपणे असा वापर करण्याची कल्पनाच अस्वस्थ करणारी असते. पण कला महाविद्यालयाच्या वर्गात गेल्यावर तिच्यासमोर वेगळं जग उभं राहतं. विद्यार्थी तिच्याकडे वासनेच्या नजरेने न पाहता शरीराची रचना, प्रकाश, आकार आणि प्रमाण यांचा अभ्यास करण्यासाठी तिचं निरीक्षण करतात. त्यामुळे यमुनाच्या मनातला प्रश्न हळूहळू बदलतो—“मी माझं शरीर दाखवत आहे” यापेक्षा “समोरचे लोक माझ्याकडे नेमकं कशासाठी पाहत आहेत?” हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा होतो.

‘न्यूड’चा सर्वात मोठा प्रश्न शरीराचा नाही, नजरेचा आहे

चित्रपटाचा केंद्रबिंदू इथेच आहे. एखाद्या स्त्रीचं शरीर दिसणं आणि त्या शरीराकडे पाहण्यामागचा हेतू या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. कला महाविद्यालयात मॉडेल म्हणून उभी असलेली स्त्री विद्यार्थ्यांसाठी अभ्यासाचा विषय असते. पण समाजातील दुसऱ्या नजरेत तेच काम अश्लील ठरू शकतं. या दोन नजरेमधला फरक ‘न्यूड’ अधोरेखित करतो.

अभिनेत्री कल्याणी मुळे यांनी यमुनाची भूमिका साकारताना प्रत्यक्ष कलावर्गातील वातावरणाचा अनुभव घेतला होता. त्यांनी प्रत्यक्ष नग्न मॉडेल्सची बैठक पाहिली आणि या प्रक्रियेत मॉडेल आणि विद्यार्थ्यांमधील नातं जवळून समजून घेतलं. त्यांच्या मते, त्या वर्गात मॉडेल स्वतःचं काम करत असते आणि विद्यार्थीही आपलं काम करत असतात; बाहेरून पाहणाऱ्या व्यक्तीची नजरच अनेकदा त्या प्रसंगाला वेगळा अर्थ देते. ही जाणीव चित्रपटाच्या विषयाला अधिक खोल बनवते.

रवि जाधवांनीही या चित्रपटासाठी प्रत्यक्ष अनुभवांवर मोठ्या प्रमाणावर आधार घेतला. त्यांनी सांगितलेल्या माहितीनुसार चित्रपटातील मोठा भाग प्रत्यक्ष नग्न मॉडेल्सच्या अनुभवांवर आधारित होता. काही दृश्यांमध्ये खऱ्या कला विद्यार्थ्यांचा आणि कलाकारांचा सहभाग होता आणि अनेक ठिकाणी प्रत्यक्ष कलाविश्वाशी संबंधित वातावरण वापरण्यात आलं. त्यामुळे हा विषय केवळ कल्पनेतून तयार केलेला नसून एका अस्तित्वात असलेल्या वास्तवाकडे पाहण्याचा प्रयत्न होता.

चंद्राक्का यमुनाला एक वेगळाच धडा शिकवते

छाया कदम यांनी साकारलेली चंद्राक्का ही व्यक्तिरेखा चित्रपटाला आणखी एक महत्त्वाचा स्तर देते. ती या कामात आधीपासून आहे. त्यामुळे यमुनाच्या सुरुवातीच्या संकोचाच्या तुलनेत चंद्राक्काला या जगाची अधिक सवय झालेली आहे. ती यमुनाला केवळ काम मिळवून देत नाही; तर त्या कामाकडे कसं पाहायचं, याचीही एक वेगळी दृष्टी देते.

यमुनाला सुरुवातीला तिच्या मावशीचं हे काम स्वीकारणंही अवघड वाटतं. कारण समाजाने तिच्या मनात “नग्नता म्हणजे अश्लीलता” ही सरळसोट कल्पना रुजवलेली असते. पण चंद्राक्काच्या अनुभवातून तिला कळतं की या कामाकडे पाहण्याचे अनेक स्तर आहेत. कला विद्यार्थ्यांसाठी ती अभ्यासाची व्यक्ती असते; तिच्यासाठी ते उपजीविकेचं साधन असतं; पण बाहेरच्या समाजासाठी त्याला वेगळा अर्थ दिला जातो. या विसंगतीतून चित्रपटाचा सामाजिक प्रश्न अधिक स्पष्ट होतो.

नावावरून निर्माण झालेला वाद चित्रपटाच्या विषयापेक्षा मोठा झाला

‘न्यूड’च्या प्रदर्शनाआधी त्याच्या नावाभोवती आणि विषयाभोवती मोठी चर्चा झाली. २०१७ मध्ये गोव्यात होणाऱ्या ४८व्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवाच्या भारतीय पॅनोरमा विभागासाठी चित्रपटाची निवड झाली होती. मात्र महोत्सवाच्या आधी ‘न्यूड’ला त्या यादीतून वगळण्यात आलं. याच काळात ‘एस दुर्गा’ हा चित्रपटही महोत्सवातून बाजूला करण्यात आला आणि या निर्णयामुळे मोठा वाद निर्माण झाला.

या घटनेमुळे ‘न्यूड’बद्दलची चर्चा आणखी वाढली. चित्रपट प्रत्यक्ष प्रेक्षकांसमोर येण्याआधीच त्याचं नाव, त्यातील विषय आणि त्याला महोत्सवातून वगळण्याचा निर्णय हेच चर्चेचे केंद्र बनले. त्यामुळे एक विचित्र परिस्थिती निर्माण झाली—ज्या चित्रपटाचा मुख्य प्रश्न समाज स्त्रीकडे कशा नजरेने पाहतो हा होता, त्याच चित्रपटाकडेही समाजातील मोठा वर्ग त्याच्या नावातूनच पाहू लागला.

म्हणून “न्यूड नावामुळेच वाद झाला का?” या प्रश्नाचं उत्तर पूर्णपणे हो किंवा नाही असं देता येणार नाही. नाव नक्कीच लक्ष वेधून घेणारं होतं; पण त्यामागे असलेला विषयही संवेदनशील होता. विशेषतः स्त्रीचं नग्न शरीर हा भारतीय सार्वजनिक चर्चेत अत्यंत गुंतागुंतीचा विषय असल्यामुळे चित्रपटाभोवती वाद निर्माण होणं अनपेक्षित नव्हतं.

सेन्सॉर बोर्डाने अखेर एकही दृश्य न कापता ‘A’ प्रमाणपत्र दिलं

या संपूर्ण प्रकरणातील सर्वात महत्त्वाचा विरोधाभास पुढे दिसला. महोत्सवातून वगळल्यानंतर चित्रपटाच्या प्रमाणपत्राचा प्रश्न निर्माण झाला. सुरुवातीला काही कपाती सुचवण्यात आल्या होत्या; मात्र दिग्दर्शक रवि जाधव यांनी त्या स्वीकारल्या नाहीत. त्यानंतर नव्या प्रक्रियेत चित्रपट पुन्हा पाहण्यात आला आणि जानेवारी २०१८ मध्ये त्याला ‘A’ प्रमाणपत्र कोणतीही दृश्यं कापल्याशिवाय देण्यात आलं.

ही बाब ‘न्यूड’च्या संपूर्ण प्रवासात विशेष महत्त्वाची ठरते. कारण ज्याच्या विषयामुळे आधी इतका वाद निर्माण झाला होता, त्याच चित्रपटाला अखेर त्यातील दृश्यांमध्ये कपात न करता प्रमाणपत्र मिळालं. अर्थात ‘A’ प्रमाणपत्राचा अर्थ चित्रपट सर्व वयोगटांसाठी योग्य आहे असा नसतो; मात्र चित्रपटाच्या मांडणीला पूर्णपणे कापून टाकण्याची गरज नाही, असा निर्णय त्यातून स्पष्ट झाला.

यामुळे ‘न्यूड’भोवतीचा प्रश्न आणखी रंजक बनतो. नग्नता पडद्यावर दाखवली म्हणून ती आपोआप अश्लील ठरते का? की प्रसंगाची मांडणी, हेतू आणि त्या दृश्याकडे पाहण्याची पद्धतही तितकीच महत्त्वाची असते?

कल्याणी मुळे आणि छाया कदम यांनी हा विषय केवळ अभिनयाने नाही, तर धैर्यानेही पेलला

यमुनाची भूमिका साकारणं कल्याणी मुळे यांच्यासाठी सोपं नव्हतं. नग्न मॉडेल म्हणून कॅमेऱ्यासमोर उभं राहणं हा केवळ अभिनयाचा भाग नव्हता; त्यात वैयक्तिक संकोच, समाजाची नजर आणि स्वतःच्या शरीराविषयीच्या भावना यांचाही सामना होता. प्रत्यक्ष चित्रीकरणाच्या वेळी त्यांना स्वतःच्या मनात मोठी घालमेल जाणवली होती. पण त्या अनुभवाचाच उपयोग त्यांनी यमुनाच्या भावविश्वात केला.

यामुळे चित्रपटातील नग्नतेचे प्रसंग केवळ धक्कादायक दृश्य म्हणून पाहण्याऐवजी त्या स्त्रीच्या मनात काय चाललं आहे, याकडे लक्ष देण्याची संधी मिळते. यमुनाचा संकोच, तिची गरज, तिचं आईपण आणि हळूहळू त्या कामाकडे विकसित होणारी तिची समज हे सगळं कल्याणी मुळे यांनी संयमाने साकारलं.

छाया कदम यांची चंद्राक्का त्याच्या अगदी विरुद्ध बाजूला उभी राहते. तिला परिस्थितीची सवय झालेली आहे, पण तिचं आयुष्यही सोपं झालेलं नाही. त्यामुळे दोन्ही स्त्रिया या कामाकडे वेगवेगळ्या टप्प्यावरून पाहतात. त्यांच्यातील नातं हा चित्रपटाचा भावनिक आधार बनतो.

रवि जाधवांना नेमकं काय सांगायचं होतं?

‘न्यूड’चा विषय पाहताना तो केवळ नग्न मॉडेल्सची कथा आहे असं म्हणणं त्याच्या आशयाला कमी करणं ठरेल. हा चित्रपट मूलतः गरज, स्त्रीचं स्वातंत्र्य, समाजाची दुटप्पी नजर आणि कलेच्या नावाखाली स्वीकारल्या जाणाऱ्या गोष्टींची सामाजिक व्याख्या यांच्यावर प्रश्न उपस्थित करतो.

समाजात स्त्रीच्या शरीराकडे पाहण्याची पद्धत परिस्थितीनुसार बदलते. चित्रकलेच्या वर्गात नग्न शरीर अभ्यासाचा विषय असतं; वैद्यकीय शिक्षणात ते शरीरशास्त्राचा भाग असतं; पण त्याच शरीराकडे दुसऱ्या संदर्भात पाहिलं की नैतिकतेचे प्रश्न उभे राहतात. ‘न्यूड’ या विरोधाभासाला थेट भिडतो. चित्रपटाचा हेतू प्रेक्षकांना एखादा तयार निष्कर्ष देण्यापेक्षा त्यांच्या स्वतःच्या नजरेबद्दल विचार करायला लावण्याचा आहे.

म्हणूनच या चित्रपटाचं खरं आव्हान नग्न दृश्यांमध्ये नाही. ते प्रेक्षकाच्या मनात आहे. पडद्यावरचं शरीर पाहताना आपल्या मनात पहिली प्रतिक्रिया काय येते, आपण त्या स्त्रीला तिच्या कामातून पाहतो की तिच्या शरीरातून, हा प्रश्न चित्रपट शांतपणे समोर ठेवतो.

‘न्यूड’ आजही महत्त्वाचा का वाटतो?

‘न्यूड’ प्रदर्शित होऊन काही वर्षे झाली असली तरी त्याने उपस्थित केलेले प्रश्न जुनाट झालेले नाहीत. उलट आजच्या काळात चित्र, समाजमाध्यमं आणि स्त्रीच्या शरीराभोवतीच्या चर्चेचं प्रमाण प्रचंड वाढलं आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रतिमेकडे पाहण्याची आपली नजर काय ठरवते, हा प्रश्न आणखी महत्त्वाचा बनतो.

या चित्रपटाचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे त्याने “नग्नता म्हणजे अश्लीलता” या सरळ समीकरणाला आव्हान दिलं. त्याच वेळी चित्रपटाकडे चिकित्सक नजरेने पाहणंही गरजेचं आहे. त्याची मांडणी प्रत्येकाला तितकीच प्रभावी वाटेल असं नाही; काही समीक्षकांनी त्याच्या धाडसी विषयाच्या तुलनेत मांडणी पुरेशी धाडसी नसल्याचंही मत व्यक्त केलं.

पण एखाद्या चित्रपटाचं महत्त्व केवळ तो सर्वांना आवडला की नाही यावर ठरत नाही. काही चित्रपट प्रेक्षकांना अस्वस्थ करतात, काही प्रश्न विचारतात आणि काही आपल्या स्वतःच्या पूर्वग्रहांकडे पाहायला भाग पाडतात. ‘न्यूड’ याच प्रकारातला चित्रपट आहे.

‘न्यूड’च्या नावाभोवती निर्माण झालेला वाद कदाचित त्याच्या आशयापेक्षा आधी प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचला. पण चित्रपट पाहिल्यानंतर उरतो तो नग्नतेचा प्रश्न नाही. उरतो तो नजरेचा प्रश्न. उपजीविकेसाठी एका स्त्रीने घेतलेला निर्णय आपण कोणत्या मापाने मोजतो? कलेसाठी उभं असलेलं शरीर आणि वासनेच्या नजरेतून पाहिलेलं शरीर यात फरक कुठे निर्माण होतो? आणि त्या फरकाचा निर्णय घेण्याचा अधिकार नेमका कुणाकडे आहे?

कदाचित म्हणूनच ‘न्यूड’ आजही केवळ वादग्रस्त मराठी चित्रपट म्हणून आठवण्यापेक्षा एका अस्वस्थ करणाऱ्या प्रश्नासाठी लक्षात ठेवावा लागतो—समस्या पडद्यावर दिसणाऱ्या शरीरात आहे की ते पाहणाऱ्या आपल्या नजरेत?