दिलीप प्रभावळकरांचं नाव घेतलं की एखादा एकच चित्रपट डोळ्यांसमोर येत नाही. त्यांच्या अभिनयाची खरी ओळखच मुळात वेगवेगळ्या व्यक्तिरेखांमधून होते. एका चित्रपटात ते मनाला चटका लावणारी भूमिका करतात, दुसऱ्या चित्रपटात त्यांच्या आवाजातून एक भयानक खलनायक जिवंत होतो, तर तिसऱ्या चित्रपटात महात्मा गांधींसारखी ऐतिहासिक व्यक्ती अगदी सहजपणे पडद्यावर उभी राहते.
म्हणूनच त्यांचे चित्रपट निवडताना केवळ लोकप्रिय चित्रपटांची यादी करणं पुरेसं ठरणार नाही. त्यांच्या अभिनयाची व्याप्ती समजून घ्यायची असेल, तर वेगवेगळ्या काळातील आणि वेगवेगळ्या स्वभावाच्या भूमिका पाहायला हव्यात. ‘चौकट राजा’, ‘झपाटलेला’, ‘शेव्री’, ‘लगे रहो मुन्नाभाई’, ‘देऊळ’, ‘नारबाची वाडी’ आणि ‘विटी दांडू’ यांसारखे चित्रपट त्यासाठी उत्तम उदाहरणं आहेत. या चित्रपटांमधून दिलीप प्रभावळकर नावाचा अभिनेता प्रत्येक वेळी स्वतःला नव्याने कसा साकारतो, हे स्पष्ट दिसतं.
‘चौकट राजा’ – अभिनयाची संवेदनशील बाजू पाहायची असेल तर
१९९१ मध्ये आलेला ‘चौकट राजा’ हा दिलीप प्रभावळकरांच्या अभिनयाचा अभ्यास करण्यासाठी सर्वात महत्त्वाच्या चित्रपटांपैकी एक आहे. संजय सूरकर दिग्दर्शित या चित्रपटात त्यांनी नंदू नावाच्या बौद्धिक विकासात अडचणी असलेल्या तरुणाची भूमिका साकारली. ही व्यक्तिरेखा साकारताना केवळ वेगळी देहबोली तयार करणं पुरेसं नव्हतं; त्या माणसाचं जग, त्याच्या भावना आणि भोवतालच्या लोकांशी असलेलं त्याचं नातं समजून घेणं गरजेचं होतं.
प्रभावळकरांनी नंदूला दयेचं पात्र बनवलं नाही. त्याच्या निरागसपणातही त्यांनी माणूसपण जपलं. चेहऱ्यावरचे भाव, शरीराच्या हालचाली, बोलण्याची पद्धत आणि आजूबाजूच्या जगाकडे पाहण्याची नजर यामधून नंदू हळूहळू प्रेक्षकांच्या मनात घर करतो. या भूमिकेसाठी त्यांना महाराष्ट्र राज्याचा उत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार मिळाला.
‘चौकट राजा’ पाहण्याचं आणखी एक कारण म्हणजे हा चित्रपट प्रभावळकरांना विनोदी कलाकाराच्या चौकटीबाहेर घेऊन जातो. त्यांच्या अभिनयात किती शांत, हळवा आणि अंतर्मुख करणारा पैलू आहे, हे या चित्रपटातून जाणवतं.
‘झपाटलेला’ – चेहरा नाही, फक्त आवाज आणि तरीही तात्या विंचू अजरामर
‘झपाटलेला’ म्हटलं की मराठी प्रेक्षकांच्या डोळ्यांसमोर तात्या विंचूची बाहुली येते. महेश कोठारे दिग्दर्शित हा १९९३ मधील चित्रपट भय आणि विनोद यांची सांगड घालणारा होता. तात्या विंचू या व्यक्तिरेखेला रामदास पाध्ये यांनी बाहुल्याच्या माध्यमातून साकारलं, तर तिचा आवाज दिलीप प्रभावळकरांनी दिला. प्रभावळकरांचा या चित्रपटातील सहभाग केवळ आवाजापुरता नव्हता; त्यांनी तात्या विंचूच्या व्यक्तिरेखेला स्वतंत्र स्वभाव आणि ओळख दिली.
इथे त्यांच्या अभिनयाची खरी कसोटी वेगळीच होती. चेहरा दाखवण्याची संधी नाही, देहबोलीचा वापर नाही आणि समोर उभं राहून संवाद म्हणण्याची मुभाही नाही. तरी आवाजातील चढ-उतार, शब्दांमधील विराम, हसण्याची पद्धत आणि बोलण्यातील विक्षिप्तपणा यामुळे तात्या विंचूचा प्रभाव निर्माण झाला. आजही तात्या विंचूची चर्चा झाली की सर्वात आधी त्याचा आवाज आठवतो, हीच प्रभावळकरांच्या कामाची ताकद आहे.
विशेष म्हणजे २०१३ मध्ये आलेल्या ‘झपाटलेला २’मध्येही तात्या विंचूच्या आवाजासाठी त्यांचीच निवड झाली.
‘शेव्री’ – शांत अभिनय किती खोलवर जाऊ शकतो, याचा अनुभव
२००६ मध्ये आलेला ‘शेव्री’ हा गजेंद्र अहिरे दिग्दर्शित चित्रपट. हा चित्रपट एका स्त्रीच्या आयुष्यातील एका अस्वस्थ रात्रीभोवती फिरतो आणि तिच्या नातेसंबंधांकडे, एकटेपणाकडे आणि स्वतःच्या आयुष्याकडे पाहण्याची प्रक्रिया उलगडतो. दिलीप प्रभावळकरांनी यात तिच्या कार्यालयातील एका साध्या, मध्यमवर्गीय सहकाऱ्याची भूमिका केली.
ही भूमिका आकाराने मोठी नसली तरी त्यातून त्यांच्या अभिनयाची आणखी एक बाजू समोर आली. व्यक्तिरेखेवर स्वतःचं अस्तित्व लादण्याऐवजी ते चित्रपटाच्या वातावरणात मिसळून जातात. त्यांच्या भूमिकेत मोठमोठे संवाद किंवा नाट्यमय प्रसंग नसतानाही ती लक्षात राहते.
‘शेव्री’चं महत्त्व आणखी वाढतं कारण याच चित्रपटासाठी प्रभावळकरांना राष्ट्रीय पातळीवर सन्मान मिळाला. २००६ सालच्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये ‘लगे रहो मुन्नाभाई’मधील गांधी आणि ‘शेव्री’मधील मध्यमवर्गीय कारकून या दोन पूर्णपणे भिन्न भूमिकांसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहअभिनेत्याचा पुरस्कार देण्यात आला. अधिकृत गौरवपत्रातही या दोन वेगळ्या आणि आव्हानात्मक व्यक्तिरेखांमधील त्यांच्या अभिनयाची दखल घेण्यात आली होती.
अधिक वाचा: दिलीप प्रभावळकरांचा हा प्रवास इतका विलक्षण कसा झाला? विज्ञानापासून रंगभूमीपर्यंतची कहाणी
‘लगे रहो मुन्नाभाई’ – महात्मा गांधी पडद्यावर इतके आपलेसे कसे वाटले?
दिलीप प्रभावळकरांच्या कारकिर्दीत ‘लगे रहो मुन्नाभाई’ला विशेष स्थान आहे. २००६ मध्ये आलेल्या राजकुमार हिरानी दिग्दर्शित या चित्रपटात त्यांनी महात्मा गांधींची भूमिका केली. गांधींसारख्या ऐतिहासिक व्यक्तीची भूमिका साकारणं ही मोठी जबाबदारी होती, कारण प्रेक्षकांच्या मनात त्या व्यक्तीची आधीपासूनच एक ठाम प्रतिमा असते.
प्रभावळकरांनी गांधींची नक्कल करण्याचा प्रयत्न केला नाही. त्याऐवजी शांत आवाज, साधी देहबोली आणि संवादातील संयम यांमधून गांधींचं पडद्यावरील व्यक्तिमत्त्व उभं केलं. त्यामुळे भूमिका मोठ्या आवेशाची न होता अधिक आपलीशी वाटते. गांधी आणि मुन्नाभाई यांच्यातील संवादांमधून चित्रपटाचा विचार पुढे जातो आणि त्या प्रसंगांना प्रभावळकरांचा संयत अभिनय वेगळी खोली देतो.
या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारातील सर्वोत्कृष्ट सहअभिनेत्याचा सन्मान मिळाला. विशेष म्हणजे त्याच पुरस्कारात ‘शेव्री’मधील त्यांची भूमिका देखील समाविष्ट होती.
‘देऊळ’ – गावाच्या बदलत्या जगाकडे पाहणारा समंजस माणूस
उमेश कुलकर्णी दिग्दर्शित २०११ मधील ‘देऊळ’ हा केवळ मंदिराभोवती फिरणारा चित्रपट नाही. श्रद्धा, राजकारण, गावातील बदलतं सामाजिक वातावरण आणि विकासाच्या नावाखाली होणारं व्यापारीकरण यांचा वेध घेणारा हा चित्रपट आहे. या कथेत दिलीप प्रभावळकरांनी अण्णा कुलकर्णी ही व्यक्तिरेखा साकारली.
अण्णा हे गावातील आदराचं आणि समजूतदार व्यक्तिमत्त्व आहे. गावात देवाचा साक्षात्कार झाल्याची चर्चा सुरू झाल्यानंतर त्यांची भूमिका महत्त्वाची ठरते. श्रद्धेचा आदर करतानाच त्यातून निर्माण होणाऱ्या अंधविश्वासाकडे आणि त्याच्या वापराकडे ते सावधपणे पाहतात.
या भूमिकेत प्रभावळकरांचा आवाज आणि चेहऱ्यावरचा संयम पुन्हा लक्ष वेधून घेतो. ते मोठमोठ्या भाषणांमधून आपली भूमिका मांडत नाहीत. अण्णा ज्या पद्धतीने गावाकडे पाहतात, प्रश्न विचारतात आणि बदलत्या परिस्थितीची जाणीव ठेवतात, त्यातून व्यक्तिरेखा आकार घेते. ‘देऊळ’ पाहताना दिलीप प्रभावळकरांना केवळ लोकप्रिय अभिनेता म्हणून नव्हे, तर सूक्ष्म अभिनय करणारा कलाकार म्हणून पाहता येतं.
‘नारबाची वाडी’ – विनोद, हट्ट आणि जगण्याची साधी मजा
२०१३ मधील ‘नारबाची वाडी’मध्ये दिलीप प्रभावळकर पुन्हा एका पूर्णपणे वेगळ्या रूपात दिसतात. आदित्य सरपोतदार दिग्दर्शित या चित्रपटात त्यांनी नारबा ही मध्यवर्ती व्यक्तिरेखा साकारली. कोकणातल्या आपल्या वाडीवर मनापासून प्रेम करणारा नारबा आणि ती वाडी मिळवण्यासाठी प्रयत्न करणारा जमीनदार यांच्यातील संघर्ष हा कथेचा केंद्रबिंदू आहे.
या भूमिकेत विनोद आहे, पण त्यामागे माणसाचा स्वाभिमान आणि आपल्या जमिनीशी असलेलं नातंही आहे. नारबा वयस्कर आहे, पण परिस्थितीसमोर सहज झुकणारा नाही. त्याचा साधेपणा आणि चातुर्य यांच्यातील विरोधाभास प्रभावळकरांनी अतिशय सहजतेने साकारला.
चित्रपटाच्या परीक्षणातही प्रभावळकरांच्या कामाची विशेष दखल घेण्यात आली होती. नारबाची व्यक्तिरेखा त्यांनी केवळ साकारली नाही, तर संपूर्ण चित्रपट आपल्या खांद्यावर सहजपणे पेलला, अशी प्रतिक्रिया नोंदवली गेली होती.
‘विटी दांडू’ – इतिहासाच्या पार्श्वभूमीवरचा आजोबा
२०१४ मधील ‘विटी दांडू’ हा आणखी एक चित्रपट आहे ज्यातून प्रभावळकरांच्या अभिनयाची वेगळी छटा दिसते. गणेश कदम दिग्दर्शित या चित्रपटात त्यांनी दाजीची भूमिका केली. कथा १९४७ मधील स्वातंत्र्यपूर्व काळात घडते आणि आजोबा व नातवामधील नात्याच्या माध्यमातून देश, कुटुंब आणि बदलत्या विचारांचा संदर्भ पुढे येतो.
दाजी हा केवळ कथा सांगणारा आजोबा नाही. त्याच्या आठवणी, त्याचा अनुभव आणि स्वातंत्र्याच्या काळाकडे पाहण्याची त्याची दृष्टी यामुळे तो कथेचा भावनिक आधार बनतो. प्रभावळकरांनी या व्यक्तिरेखेत मोठ्या आवाजाचा किंवा अतिनाटकी अभिनयाचा आधार घेतलेला नाही. त्यांच्या बोलण्यातला अनुभव आणि नातवाशी असलेला जिव्हाळा हळूहळू प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचतो.
या चित्रपटासाठी दिलीप प्रभावळकरांना पुरुष अभिनयाचा पुरस्कारही मिळाला होता.
‘नारबाची वाडी’पासून ‘देऊळ’पर्यंत प्रत्येक वेळी वेगळा दिलीप प्रभावळकर
या चित्रपटांची यादी पाहिली तर एक गोष्ट स्पष्ट होते—दिलीप प्रभावळकरांना एका प्रकारच्या भूमिकेत अडकवणं अशक्य आहे. ‘चौकट राजा’मधील संवेदनशील नंदू, ‘झपाटलेला’मधील केवळ आवाजातून जिवंत झालेला तात्या विंचू, ‘शेव्री’मधील साधा सहकारी, ‘लगे रहो मुन्नाभाई’मधील महात्मा गांधी, ‘देऊळ’मधील अण्णा, ‘नारबाची वाडी’मधील नारबा आणि ‘विटी दांडू’मधील दाजी—प्रत्येक व्यक्तिरेखेची चाल, बोलण्याची पद्धत आणि भावविश्व वेगळं आहे.
यातच त्यांच्या अभिनयाची खरी श्रीमंती दडलेली आहे. ते पडद्यावर येतात तेव्हा प्रेक्षकांना फक्त अभिनेता दिसत नाही; त्या भूमिकेचा माणूस दिसतो. म्हणून त्यांचे चित्रपट आजही पुन्हा पाहावेसे वाटतात. एखादा चित्रपट त्याच्या कथेसाठी लक्षात राहतो, तर एखादा केवळ एका व्यक्तिरेखेसाठी. दिलीप प्रभावळकरांच्या बाबतीत मात्र अनेकदा चित्रपट आणि व्यक्तिरेखा दोन्ही त्यांच्या अभिनयामुळे पुन्हा आठवतात.
त्यांच्या चित्रपटांचा हा प्रवास पाहिला की एक गोष्ट ठामपणे जाणवते—दिलीप प्रभावळकरांची खरी ताकद लोकप्रिय होण्यात नव्हती, तर लोकप्रियतेनंतरही स्वतःला पुन्हा पुन्हा बदलण्यात होती. त्यांनी विनोद केला, गंभीर भूमिका केल्या, भय निर्माण केलं, ऐतिहासिक व्यक्ती साकारली आणि सामान्य माणसाचं जगणंही तितक्याच बारकाईने पडद्यावर आणलं. म्हणून त्यांच्या चित्रपटांची यादी ही केवळ पाहण्यासारख्या सिनेमांची यादी राहत नाही; ती मराठी अभिनयातील विविध रूपांचा एक सुंदर प्रवास बनते.
