मराठी सिनेमात हे कुणीच करत नव्हतं… महेश कोठारेंनी एकामागून एक असे प्रयोग केले आणि चित्रपट बनवण्याची पद्धतच बदलली

मराठी चित्रपट म्हटलं की एका काळात ठरावीक प्रकारचे विषय, ठरावीक मांडणी आणि ठरावीक चौकट डोळ्यासमोर यायची. अशा वातावरणात एखाद्या दिग्दर्शकाने अचानक विनोद, साहस, भय, कल्पनारंजन, तंत्रज्ञान आणि मोठ्या पडद्याचा अनुभव यांचा एकत्रित विचार करायला सुरुवात केली, तर तो बदल सहज घडणारा नव्हता. महेश कोठारे यांनी नेमकं हेच केलं.

त्यांच्या चित्रपटांमध्ये कथा असायचीच; पण त्यासोबत प्रेक्षकांनी पडद्यावर काय पाहावं, काय ऐकावं आणि थिएटरमधून बाहेर पडताना त्यांना काय अनुभव यावा, याचाही त्यांनी विचार केला. ‘धुमधडाका’पासून सुरू झालेली ही वाटचाल ‘दे दणादण’, ‘थरथराट’, ‘धडाकेबाज’, ‘झपाटलेला’, ‘पछाडलेला’, ‘चिमणी पाखरं’ आणि ‘झपाटलेला २’पर्यंत पोहोचली. या प्रवासात त्यांनी केवळ चित्रपट केले नाहीत, तर मराठी चित्रपटाचा पडदा अधिक मोठा करण्याचा प्रयत्न केला.

बालकलाकारापासून दिग्दर्शक होण्यापर्यंतचा अनुभव त्यांच्या पाठीशी होता

महेश कोठारे यांचा चित्रपटांशी संबंध दिग्दर्शक म्हणून सुरू झालेला नव्हता. बालकलाकार म्हणून त्यांनी हिंदी चित्रपटांमध्ये काम केलं. ‘राजा और रंक’, ‘छोटा भाई’ आणि ‘घर घर की कहानी’ यांसारख्या चित्रपटांमधून ते प्रेक्षकांच्या परिचयाचे झाले. त्यामुळे पडद्यावर काम करणं, कॅमेऱ्यासमोर कलाकार कसा वागतो, दृश्याची परिणामकारकता कशी वाढते आणि प्रेक्षक कोणत्या क्षणी हसतो किंवा भावूक होतो, याचा अनुभव त्यांना लहान वयातच मिळाला होता.

पुढे त्यांनी मराठी चित्रपटात अभिनेता म्हणून काम केलं आणि त्याच काळात चित्रपटाच्या पडद्यामागच्या प्रक्रियेकडेही त्यांची नजर गेली. १९८०च्या दशकाच्या मध्यात त्यांनी दिग्दर्शनाकडे वळण्याचा निर्णय घेतला. त्यांचा पहिला दिग्दर्शित चित्रपट ‘धुमधडाका’ १९८५ मध्ये आला. हा चित्रपट हिंदी ‘प्यार किये जा’वर आधारित असला, तरी कोठारेंनी त्याला मराठी विनोद, कलाकारांची स्वतंत्र शैली आणि वेगवान मांडणी यांची जोड दिली. चित्रपटाला मिळालेल्या मोठ्या प्रतिसादामुळे मराठी चित्रपटांमध्ये तरुण प्रेक्षकांसाठी वेगळ्या प्रकारचं मनोरंजन उभं राहू शकतं, हे स्पष्ट झालं.

‘धुमधडाका’नंतर मराठी चित्रपटाचा वेगच बदलला

‘धुमधडाका’चं महत्त्व केवळ तो गाजला म्हणून नाही. त्यानंतर महेश कोठारे यांनी एका चित्रपटाच्या यशावर थांबण्याऐवजी मनोरंजनाची स्वतःची भाषा तयार करण्याचा प्रयत्न केला. ‘दे दणादण’, ‘थरथराट’ आणि ‘धडाकेबाज’ या चित्रपटांमध्ये विनोदासोबत साहस, रहस्य, पाठलाग, खलनायक, वेगवान प्रसंग आणि लक्षात राहतील अशी पात्रं दिसू लागली.

त्या काळातील अनेक मराठी चित्रपटांपेक्षा त्यांची मांडणी अधिक मोठ्या पडद्याला धरून होती. महेश कोठारे, लक्ष्मीकांत बेर्डे आणि इतर कलाकारांची जोडी, लक्षात राहणारे संवाद आणि विनोदाची सतत बदलणारी लय यामुळे या चित्रपटांनी तरुण प्रेक्षकांना मोठ्या प्रमाणावर आकर्षित केलं. ‘धुमधडका’नंतर आलेल्या या चित्रपटांमधून कोठारेंची स्वतःची ओळख तयार होत गेली आणि मराठी मनोरंजनपटाला एक वेगळी दिशा मिळाली.

पण कोठारेंचा खरा वेगळेपणा इथेच थांबत नाही. त्यांना फक्त प्रेक्षकांना हसवायचं नव्हतं; पडद्यावर असं काही दाखवायचं होतं जे त्याआधी मराठी चित्रपटात क्वचितच दिसलं होतं.

‘धडाकेबाज’ने पडदा मोठा केला, प्रयोग करण्याची भीती दूर केली

‘धडाकेबाज’च्या काळात महेश कोठारेंनी तंत्रज्ञानाकडे केवळ सजावट म्हणून पाहिलं नाही. त्यांनी मराठी चित्रपटाच्या दृश्य अनुभवाचा विस्तार करण्यासाठी नवीन तंत्राचा वापर करण्याचा प्रयत्न केला. ‘धडाकेबाज’ हा मराठीतील सुरुवातीच्या महत्त्वाच्या सिनेमास्कोप प्रयोगांपैकी एक ठरला आणि त्यातून मराठी चित्रपटही मोठ्या पडद्यावर अधिक भव्य पद्धतीने मांडता येतो, असा आत्मविश्वास निर्माण झाला.

ही गोष्ट आज साधी वाटू शकते; पण त्या काळात मराठी चित्रपटांसाठी मोठ्या तांत्रिक साधनांचा वापर करणे हा सहज निर्णय नव्हता. त्यासाठी खर्च, तांत्रिक माणसं आणि निर्मितीची पद्धत या सगळ्यांमध्ये बदल करावा लागत होता. कोठारेंनी मात्र “मराठी चित्रपट आहे म्हणून मर्यादा असायलाच हव्यात” हा विचार स्वीकारला नाही.

त्यांच्या पुढच्या चित्रपटांमध्ये हा दृष्टिकोन आणखी स्पष्ट झाला. एक प्रयोग यशस्वी झाला की त्याच पद्धतीची पुनरावृत्ती करण्याऐवजी पुढचा प्रयोग काय असू शकतो, हा प्रश्न ते विचारत राहिले. त्यामुळे त्यांच्या चित्रपटांचा प्रवास केवळ विषयांचा नव्हता; तो तंत्रज्ञानाच्या शोधाचाही होता.

अधिक वाचा: डॉक्टर ते नटसम्राट… श्रीराम लागूंचा हा प्रवास इतका विलक्षण कसा झाला?

‘झपाटलेला’ने भय आणि विनोदाची अशी जोडी जमवली जी आजही लक्षात आहे

१९९३ मध्ये आलेला ‘झपाटलेला’ हा महेश कोठारेंच्या चित्रपटविश्वातील महत्त्वाचा टप्पा ठरला. भयपटाचा गाभा आणि विनोदाची मांडणी यांना त्यांनी अशा पद्धतीने एकत्र आणलं की चित्रपट भीती निर्माण करत असतानाच प्रेक्षकांना हसवतही राहिला.

या चित्रपटाचं सर्वात मोठं आकर्षण ठरलं ते तात्या विंचू. एका बाहुलीभोवती एवढं मोठं आणि लक्षात राहणारं खलनायकी व्यक्तिमत्त्व तयार करणं हीच कल्पना वेगळी होती. तात्या विंचूच्या निर्मितीत बाहुली हाताळणी आणि यांत्रिक परिणामांचा वापर करण्यात आला होता, तर त्याला दिलेल्या आवाजामुळे या पात्राला स्वतंत्र ओळख मिळाली.

इथे महेश कोठारेंनी एक महत्त्वाची गोष्ट सिद्ध केली—मराठी चित्रपटाला कल्पनारंजनाची गरज असेल तर ते परदेशी चित्रपटांची नक्कल करण्यापुरतं मर्यादित राहण्याची गरज नाही. मराठी कलाकार, मराठी विनोद, मराठी संवाद आणि स्थानिक वातावरण यांच्यासोबत कल्पनारंजन उभं करता येतं.

तात्या विंचू हे त्याचं उत्तम उदाहरण ठरलं. पात्र काल्पनिक होतं, पण त्याची भाषा आणि त्याच्याभोवती तयार झालेला विनोद इतका स्थानिक होता की ते पात्र मराठी प्रेक्षकांचंच वाटू लागलं.

‘पछाडलेला’मध्ये तंत्रज्ञान पडद्यामागे राहिलं नाही

महेश कोठारेंच्या प्रयोगशीलतेचा पुढचा मोठा टप्पा ‘पछाडलेला’मध्ये दिसतो. ‘झपाटलेला’मध्ये यांत्रिक परिणामांवर भर दिल्यानंतर त्यांनी संगणकीय परिणाम आणि दृश्य तंत्रज्ञानाकडे अधिक गांभीर्याने पाहिलं. मराठी चित्रपटात संगणकीय पद्धतीने तयार केलेल्या दृश्य परिणामांचा वापर करण्याच्या दिशेने ‘पछाडलेला’ हा महत्त्वाचा प्रयोग मानला जातो.

या चित्रपटातही कोठारेंनी केवळ भीती निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला नाही. भय, विनोद, गूढता आणि पात्रांची गंमत यांचा मेळ कायम ठेवला. त्यामुळे तंत्रज्ञान कथा सांगण्याच्या कामी आलं. हे त्यांच्या चित्रपटांचं वैशिष्ट्य होतं.

आज संगणकीय दृश्य परिणाम, संगणकावर तयार केलेली पात्रं किंवा मोठ्या प्रमाणावर तांत्रिक प्रक्रिया या चित्रपटाचा नेहमीचा भाग आहेत. पण मराठी चित्रपटांच्या तुलनेने मर्यादित साधनांच्या काळात अशा गोष्टींचा प्रयोग करण्याची मानसिकता निर्माण करणं ही महत्त्वाची बाब होती.

‘चिमणी पाखरं’ने दाखवलं की महेश कोठारे फक्त विनोदापुरते मर्यादित नव्हते

महेश कोठारेंची ओळख हळूहळू विनोदी, साहसी आणि भयपट करणाऱ्या दिग्दर्शकाची झाली होती. त्यामुळे ‘चिमणी पाखरं’सारखा भावनिक चित्रपट त्यांनी केला, तेव्हा तो त्यांच्या नेहमीच्या प्रतिमेपेक्षा पूर्णपणे वेगळा होता.

‘चिमणी पाखरं’मध्ये एका आईसमोर उभा राहिलेला मृत्यूचा प्रश्न आणि तिच्या मुलांच्या भवितव्याची चिंता केंद्रस्थानी होती. पॅडमिनी कोल्हापुरे आणि सचिन खेडेकर यांसारख्या कलाकारांच्या अभिनयातून हा विषय मांडला गेला. या चित्रपटातून महेश कोठारे केवळ धांगडधिंगा, विनोद किंवा भयपट करणारे दिग्दर्शक नाहीत, तर गंभीर आणि भावनिक कथा हाताळण्याची क्षमता असलेले चित्रपटकार आहेत, हेही स्पष्ट झालं.

याच चित्रपटाशी जोडलेला आणखी एक महत्त्वाचा प्रयोग म्हणजे ध्वनी. ‘चिमणी पाखरं’ हा मराठी चित्रपटात डॉल्बी डिजिटल ध्वनीचा वापर करणाऱ्या सुरुवातीच्या महत्त्वाच्या चित्रपटांपैकी एक मानला जातो. म्हणजेच कथा बदलली, पण पडद्यामागच्या तंत्रज्ञानाच्या प्रयोगांची त्यांची सवय बदलली नाही.

‘झपाटलेला २’मध्ये वीस वर्षांनी पुन्हा तेच धाडस दिसलं

अनेक दिग्दर्शक एखाद्या लोकप्रिय चित्रपटाचा पुढचा भाग करताना जुन्या यशाची पुनरावृत्ती करण्याचा प्रयत्न करतात. महेश कोठारेंनी ‘झपाटलेला २’ करताना पुन्हा एकदा वेगळा मार्ग निवडला. २०१३ मध्ये आलेला हा चित्रपट मराठीतील पहिल्या त्रिमितीय चित्रपटाच्या रूपात समोर आला.

या चित्रपटासाठी परदेशातून तंत्रज्ञ आणि विशेष उपकरणं आणण्यात आली. त्रिमितीय चित्रणासाठी वापरल्या जाणाऱ्या तंत्राची निवड ही केवळ प्रसिद्धीसाठी नव्हती; संपूर्ण चित्रपट त्या पद्धतीने तयार करण्यासाठी निर्मितीची प्रक्रियाच बदलावी लागली. महेश कोठारेंनी स्वतः या प्रयोगासाठी मोठ्या प्रमाणावर तयारी केल्याचं सांगितलं आहे.

विशेष म्हणजे ‘झपाटलेला’च्या पहिल्या भागानंतर जवळपास दोन दशकांनी त्याच विश्वात परतताना त्यांनी जुन्या चित्रपटाची फक्त पुनरावृत्ती केली नाही. तंत्रज्ञान पुढे गेलं होतं आणि त्यांनी त्या बदलाचा उपयोग करून नवा दृश्य अनुभव देण्याचा प्रयत्न केला. हा दृष्टिकोन त्यांच्या संपूर्ण चित्रपटप्रवासात पुन्हा पुन्हा दिसतो.

मग महेश कोठारेंनी नेमकं काय बदललं?

महेश कोठारेंचं योगदान फक्त “पहिला हा प्रयोग” किंवा “पहिला तो प्रयोग” एवढ्यावर थांबत नाही. त्यांच्या चित्रपटांनी मराठी चित्रपटसृष्टीत एक मानसिक बदल घडवला. मराठी चित्रपट म्हणजे केवळ मर्यादित साधनांमध्ये तयार केलेली कथा नसून त्यात मोठ्या पडद्याचा थरार, कल्पनारंजन, साहस, भय, विनोद आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांचाही वापर होऊ शकतो, ही शक्यता त्यांनी वारंवार दाखवून दिली.

त्यांच्या चित्रपटांमध्ये कमतरता नव्हत्या, असं म्हणणंही योग्य ठरणार नाही. काही ठिकाणी कथा किंवा विनोदापेक्षा तंत्रज्ञान अधिक चर्चेत आलं; काही प्रयोग काळाच्या पुढे असल्यासारखे वाटले. पण प्रयोग करण्याची तयारी हीच त्यांची सर्वात मोठी ताकद होती. ‘धडाकेबाज’पासून ‘झपाटलेला २’पर्यंत त्यांनी वारंवार स्वतःच्या आधीच्या कामाला आव्हान दिलं. त्यांच्या दीर्घ चित्रपटप्रवासातील योगदानासाठी महाराष्ट्र सरकारने २००९ मध्ये दिलेला व्ही. शांताराम विशेष योगदान पुरस्कार हा त्यांच्या कामाची अधिकृत दखल घेणाऱ्या सन्मानांपैकी एक आहे.

आज मराठी चित्रपटांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर दृश्य परिणाम, वेगवेगळ्या प्रकारचे भयपट, कल्पनारंजन, विज्ञानाधारित कथा, अत्याधुनिक ध्वनी आणि नव्या चित्रणपद्धती सहज स्वीकारल्या जातात. या सगळ्याची सुरुवात फक्त एका व्यक्तीमुळे झाली असं म्हणणं अतिशयोक्ती ठरेल. मात्र, “हे मराठीत होऊ शकतं का?” या प्रश्नाचं उत्तर प्रयोग करून देणाऱ्या दिग्दर्शकांमध्ये महेश कोठारेंचं नाव नक्कीच वेगळं उभं राहतं.

त्यांनी मराठी चित्रपटाला फक्त नवी तंत्रं दिली नाहीत; त्यांनी प्रेक्षकांच्या अपेक्षांची चौकटही मोठी केली. पडदा मोठा असावा, कथा रंगतदार असावी, पात्रं लक्षात राहावीत आणि तंत्रज्ञान कथेला अधिक प्रभावी बनवणारं असावं—या सगळ्याचा एकत्रित विचार त्यांनी केला. म्हणूनच महेश कोठारेंकडे पाहताना केवळ ‘धुमधडका’, ‘झपाटलेला’ किंवा ‘पछाडलेला’ यांच्यापुरतं थांबता येत नाही. त्यांच्या चित्रपटांकडे पाहिलं की एक गोष्ट स्पष्ट जाणवते—मराठी सिनेमाने “आपण हे करू शकत नाही” असं म्हणण्यापेक्षा “आपण हे कसं करू शकतो?” असा प्रश्न विचारायला हवा, हा आत्मविश्वास त्यांनी दिला.