‘पिंजरा’ तुम्ही पाहिला असेल; पण व्ही. शांतारामांचे हे चित्रपट पाहिल्याशिवाय त्यांचा सिनेमा पूर्ण कळणार नाही

व्ही. शांताराम यांचं नाव भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात घेतलं की ‘पिंजरा’, ‘नवरंग’, ‘दो आँखे बारह हाथ’ किंवा ‘कुंकू’ ही काही ठरावीक नावं लगेच आठवतात. मात्र शांतारामांचा सिनेमा या काही चित्रपटांपुरता मर्यादित नाही. मूकपटाच्या काळात काम सुरू केलेल्या या चित्रपटकर्त्याने बोलपट, सामाजिक चित्रपट, संगीतप्रधान चित्रपट, नृत्यप्रधान चित्रपट, रंगीत सिनेमा आणि वेगवेगळ्या तांत्रिक प्रयोगांचा प्रवास स्वतः अनुभवला. त्यामुळे त्यांचे चित्रपट पाहणं म्हणजे केवळ जुने सिनेमे पाहणं नाही; भारतीय चित्रपटभाषा कशी बदलत गेली, हे अनुभवणं आहे. त्यांच्या कारकिर्दीत कुंकू, माणूस, शेजारी, डॉ. कोटणीस की अमर कहानी, अमर भूपाळी, झनक झनक पायल बाजे, दो आँखे बारह हाथ, नवरंग आणि पिंजरा यांसारख्या अनेक वेगवेगळ्या धाटणीच्या चित्रपटांचा समावेश आहे.

१. ‘कुंकू’ — एका मुलीचा प्रश्न, पण संपूर्ण समाजाला विचारलेला

एका तरुण मुलीचं लग्न तिच्या इच्छेविरुद्ध एका वयस्क विधुराशी लावलं जातं. तिच्यासमोर संसाराचा प्रश्न असतो, पण त्यापेक्षा मोठा प्रश्न असतो—स्वतःच्या आयुष्याचा निर्णय घेण्याचा अधिकार तिला आहे की नाही? ‘कुंकू’ची खरी ताकद याच प्रश्नात आहे. नारायण हरी आपटे यांच्या कादंबरीवर आधारित या चित्रपटात शांता आपटे यांनी नायिकेची भूमिका साकारली. ती परिस्थितीसमोर पूर्णपणे शरण जात नाही; अन्यायाविरुद्ध स्वतःचा आवाज उठवते.

आजच्या प्रेक्षकाने ‘कुंकू’कडे केवळ जुन्या काळातील सामाजिक चित्रपट म्हणून पाहू नये. शांतारामांनी विषयाला भावनिक वजन दिलं, पण त्याच वेळी दृश्यभाषेतही प्रयोग केले. आरशाचा वापर, घड्याळाची पुनरावृत्ती आणि विवाहाच्या प्रसंगातील संपादन यांसारख्या गोष्टी कथेतल्या मानसिक तणावाला दृश्य रूप देतात. त्यामुळे ‘कुंकू’ पाहताना शांतारामांचा सामाजिक विचार आणि त्यांची दिग्दर्शकीय नजर दोन्ही एकाच वेळी समोर येतात.

२. ‘माणूस’ — समाज ज्यांना दूर करतो, त्यांच्याकडे शांतारामांनी कसं पाहिलं?

समाजाच्या नजरेत एखाद्या व्यक्तीची ओळख ठरून गेली की तिच्या आतला माणूस दिसेनासा होतो. ‘माणूस’ याच कल्पनेला भिडतो. शाहीर किंवा संताची कथा नाही, ऐतिहासिक पार्श्वभूमी नाही—एका पोलिस अधिकाऱ्याची आणि वेश्येची प्रेमकथा घेऊन शांतारामांनी समाजाच्या नैतिकतेला प्रश्न विचारला. गणपत एका छाप्यातून मैनाला वाचवतो आणि तिच्याशी प्रेमसंबंध निर्माण होतात; पण तिचा भूतकाळ आणि समाजाची नजर त्यांच्या नात्याच्या आड येते.

या चित्रपटाची खरी गंमत त्याच्या मांडणीत आहे. जवळजवळ संपूर्ण चित्रपट संचांवर चित्रित करण्यात आला असून गल्ली, बोळ, जिने आणि बंदिस्त जागांचा वापर व्यक्तिरेखांच्या मानसिक अवस्थेसारखा केला गेला. अंधार आणि सावल्यांनी भरलेली दृश्यं वातावरणाला वेगळं वजन देतात. त्यामुळे ‘माणूस’ हा केवळ सामाजिक विषयाचा चित्रपट राहत नाही; तो शांतारामांच्या दृश्यभाषेचा एक महत्त्वाचा नमुना बनतो.

३. ‘शेजारी’ — दोन मित्रांची गोष्ट हळूहळू समाजाच्या आरशात बदलते

गावात दोन ज्येष्ठ मित्र आहेत—मिर्झा आणि पाटील. त्यांचं नातं धर्माच्या भिंतींपलीकडचं आहे. पण बाहेरून निर्माण केलेला संशय त्यांच्या मैत्रीत फूट पाडतो. ‘शेजारी’ची कथा इथून पुढे जाते आणि वैयक्तिक मैत्रीचा प्रश्न हळूहळू हिंदू-मुस्लिम ऐक्याच्या मोठ्या विषयात रूपांतरित होतो. १९४१ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात शांतारामांनी समाजातील धार्मिक तणावाकडे थेट पाहिलं.

या चित्रपटातील सर्वात लक्षात राहणारी गोष्ट म्हणजे निसर्गाचा केलेला वापर. वादळ आणि धरण फुटण्याचा प्रसंग केवळ थरार निर्माण करण्यासाठी नाही. दोन मित्रांमध्ये निर्माण झालेल्या दुराव्याला आणि त्याच्या परिणामांना निसर्गाच्या प्रचंड शक्तीशी जोडण्याचा प्रयत्न त्यात दिसतो. ‘लखलख चंदेरी तेजाची न्यारी दुनिया’ सारख्या गाण्यांचं चित्रणही त्या काळासाठी उल्लेखनीय होतं. ‘शेजारी’ आज पाहण्याचं कारण त्याचा विषय जुना नसून, माणसांचं नातं राजकारण आणि संशयापेक्षा मोठं असू शकतं हा विचार आहे.

४. ‘अमर भूपाळी’ — होनाजी बाळांच्या निमित्ताने उलगडलेला महाराष्ट्राचा कलाविश्व

होनाजी बाळांचं नाव महाराष्ट्राच्या लावणी आणि संगीतपरंपरेशी जोडलेलं आहे. त्यांच्यावर चित्रपट करायचा म्हणजे केवळ एका कवीची जीवनकथा सांगायची नव्हती; त्यामागचा काळ, संगीत, दरबारी वातावरण आणि लोककलेची ताकदही पडद्यावर आणायची होती. १९५१ मध्ये आलेल्या ‘अमर भूपाळी’मध्ये शांतारामांनी हाच मोठा पट उभा केला. पंडितराव नगरकर यांनी होनाजी बाळांची भूमिका साकारली आणि संध्या यांनी तमाशा नर्तकीची भूमिका केली.

चित्रपटात संगीताला विशेष स्थान असल्यामुळे कथा आणि गाणं वेगळं करता येत नाही. ‘घनश्याम सुंदरा श्रीधरा’सारख्या रचनेमुळे चित्रपटाला स्वतंत्र सांगीतिक ओळख मिळाली. महाराष्ट्राच्या लोककलेला भव्य चित्रमांडणी देताना शांतारामांनी तिच्यातील सौंदर्य जपलं. त्यामुळे ‘अमर भूपाळी’ हा केवळ ऐतिहासिक चित्रपट म्हणून पाहण्यापेक्षा मराठी संगीत आणि चित्रपट यांचं नातं समजून घेण्यासाठी पाहण्यासारखा चित्रपट आहे.

५. ‘डॉ. कोटणीस की अमर कहानी’ — महाराष्ट्राच्या पलीकडे गेलेली मानवी कथा

द्वारकानाथ कोटणीस यांच्या आयुष्याची कथा पडद्यावर आणण्यामागे केवळ एका डॉक्टरची चरित्रकथा सांगण्याचा उद्देश नव्हता. युद्धाच्या काळात एका भारतीय डॉक्टरने चीनमध्ये जाऊन केलेली सेवा, त्याग आणि माणुसकी या भावनांना शांतारामांनी मोठ्या पडद्यावर स्थान दिलं. १९४६ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात शांतारामांनी स्वतः डॉ. कोटणीस यांची भूमिका केली.

या चित्रपटाचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्याची इंग्रजी आवृत्ती तयार करण्याचा प्रयत्न. The Journey of Dr. Kotnis या नावाने इंग्रजी आवृत्तीही बनवण्यात आली. भारतीय कथा भारताबाहेरील प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवण्याची ही महत्त्वाकांक्षा शांतारामांच्या कामाचा वेगळा पैलू दाखवते. त्यामुळे हा चित्रपट त्यांच्या सामाजिक विचाराइतकाच त्यांच्या व्यापक दृष्टिकोनासाठीही पाहण्यासारखा आहे.

अधिक वाचा: पिंजरा चित्रपट : ५४ वर्षांनंतरही त्याची चर्चा का थांबत नाही?

६. ‘झनक झनक पायल बाजे’ — इथे नृत्य गाण्यात नाही, संपूर्ण कथेत आहे

नृत्यप्रधान चित्रपट म्हटलं की आज आपण गाणी आणि त्याभोवतीची मांडणी विचारात घेतो. पण ‘झनक झनक पायल बाजे’कडे पाहिलं तर नृत्य ही केवळ गाण्याची दृश्यसजावट नसून संपूर्ण कथानकाचा आधार आहे. १९५५ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात संगीत, नृत्य, रंग, वेशभूषा आणि दृश्यरचना यांचा एकत्रित वापर करून स्वतंत्र जग तयार करण्यात आलं.

शांतारामांना नृत्य कॅमेऱ्यासमोर सुंदर दिसावं एवढंच अपेक्षित नव्हतं. नृत्य करणाऱ्या कलाकारांची महत्त्वाकांक्षा, त्यांच्यातील संघर्ष आणि कलेशी असलेलं नातं कथेतून पुढे येतं. त्यामुळे चित्रपट पाहताना रंग आणि हालचाली जितक्या जाणवतात, तितकाच कलाकारांच्या कलेसाठी असलेला संघर्षही जाणवतो. शांतारामांच्या दृश्यात्मक कल्पनाशक्तीचा अनुभव घ्यायचा असेल तर हा चित्रपट अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. त्यांच्या चित्रपटांच्या नोंदीत १९५५ सालचा हा चित्रपट त्यांच्या कारकिर्दीतील प्रमुख टप्प्यांपैकी एक म्हणून दिसतो.

७. ‘दो आँखे बारह हाथ’ — शिक्षा की माणसाला बदलण्याची संधी?

एका तुरुंग अधिकाऱ्याला सहा गुन्हेगारांमध्येही सुधारण्याची शक्यता दिसते. इतरांना ते धोकादायक कैदी दिसतात; त्याला त्यांच्यात माणूस दिसतो. मग तो त्यांना तुरुंगाच्या भिंतीबाहेर घेऊन जातो आणि ओसाड जमिनीवर काम करून नव्याने आयुष्य उभं करण्याची संधी देतो. ‘दो आँखे बारह हाथ’ची सुरुवात साधी वाटते, पण पुढे हा चित्रपट माणसाच्या स्वभावाबद्दल मोठा प्रश्न विचारतो.

शांतारामांनी इथे ‘वाईट माणूस’ आणि ‘चांगला माणूस’ यांच्यात सरळ रेषा आखलेली नाही. उलट समाज स्वतःला सभ्य समजत असताना त्याच समाजातील स्वार्थी वृत्ती उघडी पडते. तुरुंगाच्या गजांपासून मोकळ्या शेतापर्यंतची दृश्यभाषा या विचाराला अधिक ताकद देते. चित्रपटाला १९५७ मध्ये सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा सुवर्णकमळ पुरस्कार मिळाला.

आजच्या प्रेक्षकाने हा चित्रपट विशेषतः पाहावा कारण ‘गुन्हा केलेल्या व्यक्तीला शिक्षा देणं’ आणि ‘त्याला सुधारण्याची संधी देणं’ यातील फरक शांतारामांनी उपदेश न करता कथेतून दाखवला आहे. हा विचार आजही तितकाच अस्वस्थ करणारा आहे.

८. ‘नवरंग’ — वास्तवापासून कल्पनेच्या जगात नेणारा शांताराम

‘कुंकू’ किंवा ‘माणूस’ पाहिल्यानंतर ‘नवरंग’ लावला तर हा त्याच दिग्दर्शकाचा चित्रपट आहे याचं आश्चर्य वाटू शकतं. इथे सामाजिक वास्तवाच्या जागी रंग आहेत, नृत्य आहे, काव्य आहे आणि कल्पनाशक्तीला मोकळं आकाश आहे. १९५९ मध्ये आलेल्या या चित्रपटातून शांतारामांच्या दुसऱ्या रूपाची ओळख होते.

चित्रपटात रंगांचा वापर केवळ देखावा वाढवण्यासाठी केलेला नाही. गाणी, नृत्य आणि कल्पनाविश्व यांच्यामधून पात्राच्या अंतर्मनाचा अनुभव देण्याचा प्रयत्न आहे. त्यामुळे ‘नवरंग’ हा शांतारामांच्या सामाजिक चित्रपटांपासून वेगळा असला तरी त्यांच्या मूलभूत प्रयोगशील स्वभावाशी पूर्णपणे जोडलेला आहे. एका विषयावर यश मिळाल्यानंतर त्याच पद्धतीने पुढे जाण्याऐवजी प्रत्येक चित्रपटात नवी दृश्यभाषा शोधण्याची त्यांची वृत्ती इथे स्पष्ट दिसते.

९. ‘पिंजरा’ — मराठी सिनेमात परतताना शांतारामांनी उभा केला संघर्षाचा रंगमंच

एक आदर्शवादी शिक्षक. दुसरीकडे तमाशाच्या जगातली चंद्रकला. एका बाजूला नियम, नैतिकता आणि समाजमान्यता; दुसऱ्या बाजूला रंगमंच, आकर्षण आणि जगण्याची वेगळी पद्धत. या दोन जगांची टक्कर म्हणजे ‘पिंजरा’. १९७२ मध्ये आलेल्या या चित्रपटात डॉ. श्रीराम लागू आणि संध्या यांनी प्रमुख भूमिका साकारल्या.

‘पिंजरा’ विशेष ठरतो तो त्याच्या संघर्षामुळे. तमाशा हा इथे केवळ गाणं-नृत्य दाखवण्याचा मार्ग नाही. तो एका जगाचं प्रतिनिधित्व करतो, तर शिक्षकाची चौकट दुसऱ्या जगाचं. दोघांच्या जवळ येण्याने कोण बदलतो, कोण हरतो आणि नैतिकतेच्या चौकटीत माणसाला खरंच बांधून ठेवता येतं का, हे प्रश्न पुढे येतात. लावणी आणि संगीताच्या लोकप्रियतेमुळे चित्रपट मोठ्या प्रमाणावर लक्षात राहिला; पण त्यामागे माणसाच्या इच्छा, अपराधभाव आणि सामाजिक चौकटींचा संघर्ष आहे.

याच कारणामुळे ‘पिंजरा’कडे केवळ लोकप्रिय गाण्यांचा चित्रपट म्हणून पाहणं अपुरं ठरेल. शांतारामांच्या आधीच्या कामात दिसणारे सामाजिक प्रश्न, दृश्यात्मक प्रयोग, संगीत आणि लोककलेची आवड या सगळ्या गोष्टी या चित्रपटात पुन्हा एकत्र येतात.

व्ही. शांतारामांचा सिनेमा समजून घेण्यासाठी एकच चित्रपट पुरेसा नाही. ‘कुंकू’ पाहिलं तर त्यांच्या सामाजिक जाणिवेची ओळख होते; ‘माणूस’मधून माणसाकडे पाहण्याची त्यांची नजर समजते; ‘शेजारी’मधून सलोख्याचा विचार दिसतो; ‘अमर भूपाळी’ आणि ‘झनक झनक पायल बाजे’मधून संगीत-नृत्याची त्यांची भव्य कल्पना जाणवते; ‘दो आँखे बारह हाथ’मधून माणूस बदलू शकतो यावरचा त्यांचा विश्वास दिसतो; तर ‘नवरंग’ आणि ‘पिंजरा’मधून त्यांच्या दृश्यात्मक कल्पनाशक्तीची वेगळी रूपं समोर येतात.

म्हणूनच शांतारामांचे चित्रपट आज पाहण्यामागचं कारण केवळ जुन्या सिनेमाची आठवण काढणं नाही. त्यांच्या चित्रपटांकडे पाहताना एका अशा दिग्दर्शकाची भेट होते, ज्याला प्रत्येक नव्या कथेसोबत नवं काही करून पाहायचं होतं. त्यांनी सामाजिक प्रश्न मांडले, पण मनोरंजन विसरले नाही; संगीत आणि नृत्य वापरलं, पण कथेला बाजूला केलं नाही; तंत्रज्ञानाचा प्रयोग केला, पण माणूस केंद्रस्थानी ठेवला. याच मिश्रणामुळे व्ही. शांतारामांचा सिनेमा आजही इतिहासातील बंद कप्प्यात राहिलेला नाही—तो पुन्हा पुन्हा पाहावा, विचार करावा आणि नव्या नजरेने समजून घ्यावा असा सिनेमा आहे.