श्रीराम लागू हे नाव घेतलं की मराठी रंगभूमीवरचा एक भारदस्त आवाज, डोळ्यांतून व्यक्त होणारी अस्वस्थता आणि व्यक्तिरेखेच्या मनात खोलवर शिरणारा अभिनय डोळ्यांसमोर उभा राहतो. त्यांनी केवळ अनेक नाटकं आणि चित्रपट केले म्हणून ते मोठे अभिनेते ठरले नाहीत; त्यांनी ज्या भूमिका केल्या, त्या भूमिका मराठी प्रेक्षकांच्या स्मरणात राहतील अशा पद्धतीने जगल्या. डॉक्टरकीचं शिक्षण घेतलेला हा माणूस वयाच्या बेचाळीसाव्या वर्षी पूर्णवेळ रंगभूमीकडे वळला आणि पुढची अनेक दशकं मराठी अभिनयविश्वाला समृद्ध करत राहिला.
श्रीराम लागूंच्या कामाचा आवाका इतका मोठा आहे की त्यांच्या संपूर्ण प्रवासाकडे केवळ चित्रपटांच्या संख्येतून पाहता येत नाही. ‘नटसम्राट’पासून ‘सूर्य पाहिलेला माणूस’पर्यंतची रंगभूमी आणि ‘पिंजरा’, ‘सामना’, ‘सिंहासन’, ‘मुक्ता’ यांसारख्या चित्रपटांमधील त्यांची कामगिरी पाहिली, तर त्यांच्या अभिनयाची वेगवेगळी रूपं समोर येतात. काही भूमिका त्यांच्या आवाजासाठी लक्षात राहतात, काही त्यांच्या डोळ्यांसाठी, तर काही अगदी शांतपणे केलेल्या अभिनयामुळे मनात घर करतात.
‘इथे ओशाळला मृत्यू’पासून सुरू झाला मोठ्या भूमिकांचा प्रवास
डॉक्टरकीचा व्यवसाय करत असतानाही रंगभूमीशी त्यांचं नातं कायम होतं. महाविद्यालयीन काळातच त्यांनी नाटकांमध्ये काम केलं होतं. पुढे ‘प्रोग्रेसिव्ह ड्रॅमॅटिक असोसिएशन’सारख्या नाट्यचळवळींमधून त्यांचा अभिनय अधिक प्रगल्भ होत गेला. मात्र १९६९ मध्ये त्यांनी वैद्यकीय व्यवसाय मागे ठेवून पूर्णवेळ रंगभूमी स्वीकारली, तेव्हा ते ४२ वर्षांचे होते. हा निर्णय सोपा नव्हता; पण याच निर्णयामुळे मराठी रंगभूमीला एक विलक्षण अभिनेता मिळाला.
वसंत कानेटकरांच्या ‘इथे ओशाळला मृत्यू’ या नाटकातून त्यांचा व्यावसायिक रंगभूमीवरील प्रवास सुरू झाला. या ऐतिहासिक नाटकात त्यांनी संभाजी महाराजांची भूमिका साकारली. सुरुवातीच्या काही नाटकांना अपेक्षित व्यावसायिक यश मिळालं नाही, पण लागूंच्या अभिनयाकडे जाणकारांचं लक्ष गेलं. रंगमंचावर उभं राहून केवळ संवाद म्हणणारा अभिनेता आणि व्यक्तिरेखेच्या मनात शिरून तिचं जगणं प्रेक्षकांसमोर उभं करणारा अभिनेता यातील फरक त्यांच्या कामातून जाणवू लागला.
याच काळात ‘गिधाडे’, ‘काचेचा चंद्र’, ‘हिमालयाची सावली’, ‘गार्बो’, ‘आत्मकथा’, ‘कन्यादान’, ‘किर्वंत’, ‘मित्र’ अशा अनेक नाटकांमधून त्यांनी वेगवेगळ्या प्रकारच्या व्यक्तिरेखा साकारल्या. त्यांच्या रंगभूमीवरील कामाची खासियत अशी होती की एकाच प्रकारच्या भूमिकेत ते अडकून राहिले नाहीत. गंभीर, अंतर्मुख, आक्रमक, अस्वस्थ, तत्त्वनिष्ठ किंवा भावनिक अशा अनेक छटा त्यांनी आपल्या अभिनयातून दाखवल्या.
‘नटसम्राट’ने श्रीराम लागूंचं नाव कायमचं अजरामर केलं
श्रीराम लागूंच्या रंगभूमीवरील प्रवासाचा उल्लेख ‘नटसम्राट’शिवाय पूर्ण होऊच शकत नाही. कुसुमाग्रजांच्या या गाजलेल्या नाटकात त्यांनी गणपतराव बेलवलकरांची भूमिका साकारली. रंगभूमीवर आयुष्यभर राज्य केलेला एक ज्येष्ठ अभिनेता निवृत्तीनंतर आपल्या कुटुंबातील बदलत्या नात्यांना सामोरा जातो, ही या नाटकाची मध्यवर्ती शोकांतिका. या भूमिकेला लागूंनी केवळ वयस्कर रंगकर्मी म्हणून साकारलं नाही; त्यांनी त्याच्या अहंकाराला, प्रेमाला, एकटेपणाला, आठवणींना आणि आतून मोडत जाणाऱ्या मनाला आवाज दिला.
‘नटसम्राट’मध्ये त्यांच्या अभिनयाची खरी ताकद दिसते ती संवादांपेक्षा संवादांच्या मागे असलेल्या भावनेत. कधी मोठ्या आवाजात व्यक्त होणारा संताप, कधी जुन्या आठवणींमध्ये हरवलेला स्वर, तर कधी जवळच्या माणसाकडून झालेल्या दुखापतीनंतर आलेली शांतता—या प्रत्येक अवस्थेला त्यांनी वेगळी छटा दिली. त्यामुळे गणपतराव बेलवलकर ही केवळ रंगमंचावरील भूमिका राहिली नाही; ती मराठी रंगभूमीच्या इतिहासातील एक अजरामर व्यक्तिरेखा बनली.
‘पिंजरा’मध्ये आदर्श शिक्षकाच्या मनाचा संघर्ष
१९७२ मध्ये आलेला ‘पिंजरा’ हा व्ही. शांताराम यांचा महत्त्वाचा मराठी चित्रपट. या चित्रपटात श्रीराम लागू यांनी एका तत्त्वनिष्ठ शिक्षकाची भूमिका केली. समाजातील नैतिकतेचे नियम आणि स्वतःच्या भावनांमधील संघर्ष यामुळे ही व्यक्तिरेखा सतत एका मानसिक द्वंद्वात सापडते. तमाशाच्या जगाकडे पाहणाऱ्या शिक्षकाची ही कथा केवळ सामाजिक संदेश देणारी नव्हती; त्या व्यक्तिरेखेच्या आत सुरू असलेल्या संघर्षामुळे ती अधिक परिणामकारक झाली.
लागूंच्या अभिनयात इथे विशेष जाणवते ती संयमाची बाजू. व्यक्तिरेखा चुकते, तिच्या विचारांना धक्का बसतो आणि तिच्या मनात भावनांचं वादळ उठतं; पण प्रत्येक वेळी ते मोठ्या हालचाली किंवा अतिनाटकी अभिनयाचा आधार घेत नाहीत. चेहऱ्यावरचा बदल, आवाजातील चढ-उतार आणि नजरेतील अस्वस्थता यांमधून त्यांनी त्या शिक्षकाचं मन प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवलं. त्यामुळे ‘पिंजरा’ हा त्यांच्या चित्रपट कारकिर्दीतील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा ठरला.
‘सामना’मध्ये आवाजापेक्षा विचार बोलत होता
जब्बार पटेल दिग्दर्शित ‘सामना’ हा मराठी चित्रपटाच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा चित्रपट मानला जातो. श्रीराम लागू यांनी यात ‘मास्तर’ ही भूमिका साकारली. गावातील सत्तासंबंध, राजकीय ताकद आणि सामान्य माणसाच्या जगण्यामधील संघर्ष या चित्रपटातून समोर येतो. मास्तर आणि सत्तेच्या केंद्रस्थानी असलेली व्यक्ती यांच्यातील संवाद हा चित्रपटाचा मोठा भाग आहे.
इथे लागूंच्या अभिनयाची वेगळी बाजू दिसते. त्यांच्या हातात मोठे प्रसंग किंवा सतत भावनिक संवाद नसतानाही ते पडद्यावर लक्ष वेधून घेतात. समोरच्या व्यक्तीकडे पाहण्याची पद्धत, प्रश्न विचारताना आवाजातील ठामपणा आणि काही वेळा मुद्दाम ठेवलेली शांतता यामुळे मास्तरची भूमिका प्रभावी होते. ‘सामना’साठी त्यांना मराठीतील उत्कृष्ट अभिनेत्याचा फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला. या भूमिकेमुळे त्यांचा अभिनेता म्हणून असलेला दर्जा आणखी दृढ झाला.
‘सिंहासन’मध्ये सत्तेच्या खेळातील एक वेगळा चेहरा
१९७९ मधील ‘सिंहासन’ हा राजकीय आशय असलेला महत्त्वाचा मराठी चित्रपट. अरुण साधू यांच्या लेखनावर आधारित या चित्रपटात सत्तेच्या राजकारणातील अंतर्गत संघर्ष, महत्त्वाकांक्षा आणि सत्ताकेंद्रांभोवती फिरणारी माणसं यांचं चित्रण करण्यात आलं. श्रीराम लागू यांनी विश्वासराव दाभाडे यांची भूमिका साकारली.
या भूमिकेत त्यांचा अभिनय ‘नटसम्राट’ किंवा ‘पिंजरा’पेक्षा पूर्णपणे वेगळा दिसतो. इथे रंगमंचीय आवेशापेक्षा राजकीय व्यक्तिमत्त्वाची मोजून-मापून केलेली देहबोली महत्त्वाची होती. चेहऱ्यावर फार काही न दाखवता समोरच्या व्यक्तीचा अंदाज घेणं, बोलताना शब्दांपेक्षा आवाजाचा वापर करणं आणि सत्तेच्या वातावरणात स्वतःची जागा टिकवून ठेवणाऱ्या माणसाचा स्वभाव दाखवणं, हे त्यांनी प्रभावीपणे केलं.
‘सिंहासन’मुळे त्यांच्या चित्रपटातील व्यक्तिरेखांची व्याप्ती किती मोठी आहे, हे पुन्हा सिद्ध झालं. सामाजिक, कौटुंबिक किंवा भावनिक भूमिकांपुरता त्यांचा अभिनय मर्यादित नव्हता.
अधिक वाचा: डॉक्टर ते नटसम्राट… श्रीराम लागूंचा हा प्रवास इतका विलक्षण कसा झाला?
‘मुक्ता’पासून ‘शासन’पर्यंत बदलत्या काळासोबतही अभिनय कायम राहिला
श्रीराम लागूंचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांच्या कारकिर्दीतील सुरुवातीच्या गाजलेल्या भूमिका आणि नंतरच्या भूमिका यांच्यात त्यांनी स्वतःला अडकवून घेतलं नाही. १९९४ मधील ‘मुक्ता’मध्ये त्यांनी वेगळी व्यक्तिरेखा साकारली. सामाजिक प्रश्नांवर भाष्य करणाऱ्या या चित्रपटात त्यांची उपस्थिती कथेला वेगळी खोली देते. त्यानंतर अनेक वर्षांनी ‘नागरिक’ आणि ‘शासन’सारख्या चित्रपटांमध्येही ते दिसले.
‘शासन’मध्ये त्यांनी विश्वासराव तिडके यांची भूमिका केली. वय वाढलं असलं तरी पडद्यावरची त्यांची पकड कमी झाली नव्हती. त्यांच्या चेहऱ्यावर आलेल्या वयाच्या खुणांचाही ते अभिनयासाठी वापर करत. त्यामुळे उत्तरार्धातील भूमिकांमध्येही कृत्रिमपणा जाणवत नाही. उलट, आयुष्याचा मोठा अनुभव घेतलेल्या माणसाची शांतता आणि विचारांची खोली त्यांच्या अभिनयातून जाणवत राहते.
‘सूर्य पाहिलेला माणूस’ने त्यांच्या अभिनयाची दुसरी उंची दाखवली
श्रीराम लागूंच्या रंगभूमीवरील कामाचा विचार करताना ‘सूर्य पाहिलेला माणूस’ या नाटकाचा उल्लेख विशेष महत्त्वाचा ठरतो. मकरंद साठे लिखित आणि अतुल पेठे दिग्दर्शित या नाटकात त्यांनी सॉक्रेटिसची भूमिका साकारली. ही भूमिका केवळ संवाद पाठ करून सादर करण्यासारखी नव्हती. विचार, तत्त्वज्ञान आणि माणसाच्या अस्तित्वाशी संबंधित प्रश्न यांचा मोठा पट या भूमिकेत होता.
विशेष म्हणजे हे नाटक त्यांनी वयाच्या सत्तरीत साकारलं. तब्येतीच्या अडचणी असूनही त्यांनी ही भूमिका स्वीकारली आणि सुरुवातीच्या प्रयोगांमध्ये सूचकाची मदत घ्यावी लागल्यानंतरही हळूहळू त्यांनी ती भूमिका स्वतःच्या ताकदीवर उभी केली. या नाटकाचे शंभर प्रयोग झाले. त्यामुळे श्रीराम लागूंच्या अभिनयात केवळ भावनिक ताकद नव्हती, तर विचार मांडण्याची आणि प्रेक्षकाला विचार करायला लावण्याची क्षमताही होती, हे पुन्हा दिसून आलं.
त्यांच्या चित्रपटांपेक्षा मोठी होती रंगभूमीवरील कामगिरी
श्रीराम लागूंचे चित्रपट मोठ्या प्रमाणावर लोकप्रिय झाले, पण त्यांना केवळ चित्रपट अभिनेता म्हणून पाहणं त्यांच्या योगदानाला कमी लेखण्यासारखं ठरेल. ‘वेड्याचे घर उन्हात’, ‘जगन्नाथाचा रथ’, ‘गिधाडे’, ‘काचेचा चंद्र’, ‘हिमालयाची सावली’, ‘नटसम्राट’, ‘गार्बो’, ‘आत्मकथा’, ‘कन्यादान’, ‘किर्वंत’, ‘मित्र’ आणि ‘सूर्य पाहिलेला माणूस’ यांसारख्या नाटकांमधून त्यांनी मराठी रंगभूमीला समृद्ध केलं.
त्यांनी अनेक नाटकांचं दिग्दर्शनही केलं. परदेशी नाटकांचं रूपांतर आणि भाषांतर करून मराठी रंगभूमीवर वेगळ्या आशयाची नाटकं आणण्याचं कामही त्यांनी केलं. त्यामुळे त्यांचा प्रवास केवळ लोकप्रिय अभिनेत्याचा नव्हता; रंगभूमीचा अभ्यास करणाऱ्या, प्रयोग करणाऱ्या आणि तिच्या विकासात सहभागी होणाऱ्या कलाकाराचा होता.
म्हणून श्रीराम लागूंचं नाव आजही ‘दिग्गज’ म्हणून घेतलं जातं
श्रीराम लागूंची महानता एखाद्या एका नाटकात किंवा एका चित्रपटात बंदिस्त करता येत नाही. ‘नटसम्राट’ने त्यांना रंगभूमीवर अजरामर केलं, ‘पिंजरा’ने त्यांच्या अभिनयाची भावनिक ताकद दाखवली, ‘सामना’ने विचारप्रधान अभिनयाची ओळख करून दिली आणि ‘सिंहासन’ने सत्तेच्या गुंतागुंतीच्या जगातही ते किती सहज वावरू शकतात हे दाखवलं. ‘मुक्ता’, ‘नागरिक’ आणि ‘शासन’सारख्या पुढच्या चित्रपटांनी त्यांच्या अभिनयाचा प्रवास एका पिढीपुरता मर्यादित राहिला नाही, हे सिद्ध केलं.
पण या सगळ्यापेक्षा महत्त्वाचं म्हणजे त्यांनी अभिनयाकडे पाहण्याची पद्धत बदलली. व्यक्तिरेखा मोठी आहे म्हणून अभिनेता मोठा होत नाही; त्या व्यक्तिरेखेच्या मनात किती खोलवर जाता येतं, तिच्या भावना किती संयमाने व्यक्त करता येतात आणि प्रेक्षकाला त्या माणसाच्या जगात किती वेळ गुंतवून ठेवता येतं, याला त्यांनी महत्त्व दिलं. म्हणूनच त्यांच्या अनेक भूमिका काळाच्या पुढे गेल्या.
आज त्यांच्या अनेक नाटकांचे प्रयोग पुन्हा होत असतील, त्यांचे चित्रपट नव्या पिढीकडून पाहिले जात असतील किंवा अभिनय शिकणारे कलाकार त्यांच्या कामाचा अभ्यास करत असतील, तरी त्यामागचं कारण केवळ त्यांची लोकप्रियता नाही. त्यांनी मराठी अभिनयाला विचारांची खोली, आवाजाची ताकद, देहबोलीची शिस्त आणि माणसाच्या मनाकडे पाहण्याची दृष्टी दिली. म्हणून श्रीराम लागूंचं नाव घेताना केवळ एका अभिनेत्याची आठवण होत नाही; मराठी रंगभूमी आणि चित्रपटाच्या इतिहासातील एका मोठ्या पर्वाची आठवण होते.
