डॉक्टर ते नटसम्राट… श्रीराम लागूंचा हा प्रवास इतका विलक्षण कसा झाला?

मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात काही कलाकार केवळ मोठे अभिनेते म्हणून ओळखले जातात; तर काही कलाकारांच्या कामामुळे पुढच्या पिढ्यांना अभिनयाकडे पाहण्याची नवी दृष्टी मिळते. डॉ. श्रीराम लागू हे दुसऱ्या प्रकारातले कलाकार होते. त्यांच्या अभिनयात केवळ संवादफेक किंवा रंगमंचावरची प्रभावी उपस्थिती नव्हती, तर त्यामागे अभ्यास, विचार, निरीक्षण आणि माणसाच्या स्वभावाचा खोल शोध होता. म्हणूनच त्यांचं नाव घेतलं की ‘नटसम्राट’ आठवतो, पण श्रीराम लागूंचा संपूर्ण प्रवास त्या एका भूमिकेपेक्षा कितीतरी मोठा आहे.

१६ नोव्हेंबर १९२७ रोजी सातारा येथे जन्मलेले श्रीराम लागू पुढे डॉक्टर झाले. कान-नाक-घसा या विषयातील तज्ज्ञ म्हणून त्यांनी वैद्यकीय क्षेत्रात काम केलं. परदेशातही वैद्यकीय व्यवसाय केला. आयुष्याची दिशा अगदी स्पष्ट होती. पण या सगळ्या काळात रंगभूमीची ओढ त्यांच्या मनातून कधीच गेली नाही. शेवटी वयाच्या बेचाळीसाव्या वर्षी त्यांनी डॉक्टरकी सोडून पूर्णवेळ अभिनयाचा निर्णय घेतला आणि त्यानंतर मराठी रंगभूमीला असा अभिनेता मिळाला, ज्याचं नाव पुढे अभिनयाच्या इतिहासाचा एक भाग बनलं.

डॉक्टरकीसोबत मनात वाढत होता रंगभूमीचा कलाकार

श्रीराम लागूंच्या अभिनयाची सुरुवात अचानक झालेली नव्हती. शालेय आणि महाविद्यालयीन जीवनातच त्यांना नाटकाची आवड लागली होती. फर्ग्युसन महाविद्यालय आणि बी. जे. वैद्यकीय महाविद्यालयात शिक्षण घेत असतानाही त्यांनी नाटकांमध्ये काम केलं. वैद्यकीय शिक्षण अत्यंत गांभीर्याने घेत असतानाच रंगभूमीशी असलेलं त्यांचं नातंही तितकंच घट्ट होत गेलं.

पुण्यातील पुरोगामी नाट्यसंस्थेशी त्यांचा संबंध आला. भालबा केळकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी अनेक नाटकांमध्ये काम केलं. ‘वेड्याचं घर उन्हात’, ‘देवांचं मनोराज्य’, ‘वंदे मातरम्’, ‘लग्नाची बेडी’, ‘उद्याचा संसार’, ‘भ्रमाचा भोपळा’ आणि ‘राजमुकुट’ अशा नाटकांमधून त्यांची रंगभूमीवरची घडण झाली. ‘राजमुकुट’मध्ये त्यांनी अभिनयाबरोबर दिग्दर्शनही केलं.

पुढे मुंबईतील रंगायनच्या माध्यमातून विजया मेहता आणि विजय तेंडुलकर यांच्या प्रयोगशील रंगभूमीशीही त्यांचा संबंध आला. त्यामुळे त्यांच्या अभिनयाला सुरुवातीपासूनच वेगळं वळण मिळालं. ते केवळ भूमिका कशी करायची याचा विचार करत नव्हते; एखादी व्यक्तिरेखा अशी का वागते, तिच्या मनात काय चाललं आहे आणि तिच्या वागण्यामागे कोणती कारणं आहेत, याचा शोध घेण्याची त्यांची सवय तयार होत होती.

चाळिशीत घेतला आयुष्य बदलणारा निर्णय

डॉक्टर म्हणून श्रीराम लागूंचं आयुष्य व्यवस्थित सुरू होतं. त्यांनी कान-नाक-घसा शस्त्रक्रियेत विशेष शिक्षण घेतलं आणि पुण्यात वैद्यकीय व्यवसाय केला. पुढे अधिक प्रशिक्षणासाठी परदेशात गेले आणि टांझानियातील तबोरा येथेही डॉक्टर म्हणून काम केलं.

मात्र परदेशात असताना रंगभूमीपासून आलेलं अंतर त्यांना जाणवू लागलं. वैद्यकीय व्यवसाय आणि नाटक या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी सांभाळणं दिवसेंदिवस कठीण होत होतं. शेवटी त्यांनी एक निर्णय घेतला—डॉक्टरकी सोडायची आणि रंगभूमीला पूर्णवेळ द्यायचा.

१९६९ मध्ये, वयाच्या सुमारे बेचाळीसाव्या वर्षी, त्यांनी हा निर्णय घेतला. हा त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा जुगार म्हणता येईल. कारण त्यांनी एखादी अस्थिर नोकरी सोडून अभिनय स्वीकारला नव्हता; त्यांनी आधीच स्थिर झालेली, प्रतिष्ठेची आणि सुरक्षित अशी डॉक्टरकी सोडली होती.

विशेष म्हणजे हा निर्णय त्यांनी तारुण्यात घेतलेला नव्हता. आयुष्याचा एक मोठा टप्पा पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी स्वतःला पुन्हा नव्याने घडवण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळे श्रीराम लागूंची कथा ही फक्त एका डॉक्टरच्या अभिनेत्यात रूपांतराची कथा नाही; ती आपल्या मनाला खरं काय हवं आहे, हे उशिरा का होईना पण ओळखून त्यासाठी सर्वस्व पणाला लावणाऱ्या माणसाची कथा आहे.

‘इथे ओशाळला मृत्यू’पासून सुरू झाली पूर्णवेळ रंगभूमी

पूर्णवेळ अभिनेता झाल्यानंतर वसंत कानेटकरांच्या ‘इथे ओशाळला मृत्यू’ या नाटकातून श्रीराम लागूंच्या व्यावसायिक रंगभूमीवरील प्रवासाला सुरुवात झाली. या नाटकात त्यांनी संभाजी महाराजांची भूमिका साकारली.

सुरुवातीची काही नाटकं अपेक्षेप्रमाणे चालली नाहीत. मात्र त्यांच्या अभिनयाची दखल घेतली जात होती. अनेक वर्षं रंगभूमीचा अभ्यास केल्यामुळे त्यांच्याकडे स्वतःची एक स्पष्ट अभिनयदृष्टी होती. त्यामुळे व्यावसायिक रंगभूमीवर आल्यानंतर त्यांना स्वतःला बदलण्यापेक्षा आपली शैली प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवण्याचं आव्हान होतं.

पुढे ‘गिधाडे’, ‘काचेचा चंद्र’, ‘हिमालयाची सावली’, ‘सुंदर मी होणार’, ‘गार्बो’, ‘किरवंत’, ‘आत्मकथा’ आणि ‘सूर्य पाहिलेला माणूस’ अशा अनेक नाटकांमधून त्यांनी वेगवेगळ्या व्यक्तिरेखा साकारल्या. त्यांच्या अभिनयाचा आवाका किती मोठा होता याची कल्पना यावरून येते. एका बाजूला कुटुंब आणि समाजातील ताणतणाव असलेली पात्रं, दुसऱ्या बाजूला वैचारिक संघर्ष करणारी पात्रं, तर कधी अत्यंत भावनिक आणि गुंतागुंतीच्या व्यक्तिरेखा—प्रत्येक वेळी त्यांची तयारी वेगळी असे.

‘नटसम्राट’ने त्यांना अमर केलं

१९७० मध्ये कुसुमाग्रजांचं ‘नटसम्राट’ रंगभूमीवर आलं आणि गणपतराव बेलवलकर अर्थात अप्पासाहेबांच्या भूमिकेत श्रीराम लागू दिसले. ही भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीची ओळख बनली.

गणपतराव बेलवलकर हा केवळ निवृत्त अभिनेता नाही. तो आयुष्यभर रंगभूमीला जगलेला कलाकार आहे. त्याच्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात कुटुंबातील बदललेली नाती, एकटेपणा, स्वतःच्या कलेचा अभिमान, भूतकाळाची ओढ आणि वर्तमानातील असहायता यांचा संघर्ष सुरू होतो. या व्यक्तिरेखेत आनंद आहे, दुःख आहे, राग आहे, अहंकार आहे आणि त्यामागे लपलेली असुरक्षितताही आहे.

श्रीराम लागू यांनी या सगळ्या छटा अत्यंत ताकदीने साकारल्या. त्यामुळे ‘नटसम्राट’ पाहताना प्रेक्षकांना रंगमंचावर केवळ एक अभिनेता दिसत नाही; आपलं आयुष्य, आपला अभिमान आणि आपलं अस्तित्व हातातून निसटताना पाहणारा एक जिवंत माणूस दिसतो.

या भूमिकेमुळे श्रीराम लागूंचं नाव मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात कायमचं कोरलं गेलं. पण त्यांची ओळख फक्त ‘नटसम्राट’पुरती मर्यादित करणं योग्य ठरणार नाही. ही भूमिका त्यांच्या प्रदीर्घ रंगप्रवासातील सर्वात तेजस्वी शिखर होती; त्या शिखरापर्यंत पोहोचण्यासाठी त्यांनी अनेक वर्षं स्वतःला घडवलं होतं.

त्यांच्या अभिनयात भावना होत्या, पण त्यामागे विचारही होता

श्रीराम लागूंच्या अभिनयाचं खरं वेगळेपण त्यांच्या अभ्यासू वृत्तीत होतं. त्यांनी अभिनयाच्या विविध पद्धतींचा अभ्यास केला. स्तानिस्लाव्स्की आणि ब्रेख्त यांच्या विचारांचा त्यांच्यावर प्रभाव होता; मात्र कोणत्याही एका पद्धतीची नक्कल करण्याऐवजी त्यांनी स्वतःची शैली तयार केली.

भूमिका करताना केवळ संवाद पाठ करून किंवा भावना व्यक्त करून ते थांबत नसत. व्यक्तिरेखेची मानसिकता, तिची परिस्थिती, तिचे अनुभव आणि तिच्या निर्णयांमागची कारणं यांचा ते विचार करत. डॉक्टर म्हणून माणसाच्या शरीराचा आणि मनाचा अभ्यास करण्याची जी सवय लागली होती, तिचा उपयोग त्यांनी अभिनेत्याच्या भूमिकेतही केला.

त्यांच्या आवाजातला ठामपणा, बोलताना घेतलेले विराम, नजरेतील बदल आणि देहबोली यांचा अभिनयात अत्यंत नेमका वापर होत असे. रंगभूमीवर त्यांचा आवाज शेवटच्या रांगेपर्यंत पोहोचायचा; पण चित्रपटात मात्र त्याच अभिनेत्याने अत्यंत सूक्ष्म पद्धतीने काम केलं. कॅमेरा चेहऱ्यावरचा छोटासा बदलही पकडतो, हे त्यांनी ओळखलं होतं.

म्हणूनच श्रीराम लागूंचा अभिनय मोठा असूनही अनेकदा आरडाओरड करणारा वाटत नाही. त्यांच्या शांततेतही व्यक्तिरेखेचा संघर्ष जाणवतो.

‘पिंजरा’, ‘सामना’, ‘सिंहासन’ने पडद्यावरही उमटवली छाप

रंगभूमीवर स्वतःची ओळख निर्माण केल्यानंतर श्रीराम लागू मराठी चित्रपटांकडे वळले. व्ही. शांताराम यांच्या ‘पिंजरा’मधील शिक्षकाची भूमिका त्यांच्या महत्त्वाच्या चित्रपट भूमिकांपैकी एक ठरली. पुढे जब्बार पटेल यांच्या ‘सामना’मध्ये त्यांनी साकारलेला मास्तर आणि ‘सिंहासन’ मधील विश्वासराव दाभाडे या भूमिका मराठी चित्रपटसृष्टीत विशेष लक्षात राहिल्या.

या चित्रपटांमध्ये त्यांना केवळ अभिनयाची संधी मिळाली नाही, तर त्या काळातील समाज आणि राजकारणाकडे गंभीरपणे पाहणाऱ्या चित्रपटांच्या प्रवाहाचा ते महत्त्वाचा भाग बनले. ‘सामना’ आणि ‘सिंहासन’सारख्या चित्रपटांमधून सत्ता, राजकारण, सामाजिक संघर्ष आणि सामान्य माणसाचं जग यांचं चित्रण झालं. श्रीराम लागूंच्या अभिनयामुळे या व्यक्तिरेखांना आवश्यक असलेलं गांभीर्य आणि विश्वासार्हता मिळाली.

याच काळात मराठी रंगभूमी आणि चित्रपट या दोन्ही क्षेत्रांमध्ये त्यांच्या नावाला वेगळं वजन मिळालं. रंगमंचावरचा मोठा अभिनेता कॅमेऱ्यासमोरही तितक्याच ताकदीने काम करू शकतो, हे त्यांनी सिद्ध केलं.

‘घरौंदा’पासून ‘गांधी’पर्यंत पोहोचली त्यांची ओळख

मराठीबरोबरच हिंदी चित्रपटांनी श्रीराम लागूंच्या अभिनयाचा परीघ महाराष्ट्राच्या बाहेर नेला. ‘घरौंदा’ मधील भूमिकेसाठी त्यांना फिल्मफेअरचा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा पुरस्कार मिळाला. पुढे ‘इनकार’, ‘किनारा’, ‘मुकद्दर का सिकंदर’, ‘लावारिस’, ‘देवता’, ‘सदमा’ यांसारख्या चित्रपटांमध्ये त्यांनी महत्त्वाच्या भूमिका केल्या.

रिचर्ड यांच्या ‘गांधी’ या चित्रपटात त्यांनी गोपाळ कृष्ण गोखले यांची भूमिका साकारली. त्यामुळे मराठी रंगभूमीवर घडलेला हा अभिनेता देशाच्या मोठ्या प्रेक्षकवर्गापर्यंत पोहोचला.

पण हिंदी चित्रपटांमध्ये काम करूनही त्यांनी स्वतःची मूळ ओळख कधी गमावली नाही. त्यांच्यासाठी रंगभूमी ही केवळ सुरुवातीची पायरी नव्हती. ती त्यांच्या कलाजीवनाचा केंद्रबिंदू होती. चित्रपट कितीही मिळाले, लोकप्रियता कितीही वाढली तरी रंगमंचावर काम करण्याची ओढ कायम राहिली.

अभिनेता मोठा झाला, पण रंगभूमीचा माणूस त्यांच्यात कायम राहिला

श्रीराम लागूंचं योगदान अभिनयापुरतं मर्यादित नव्हतं. त्यांनी नाटकांचं दिग्दर्शन केलं, परदेशी नाटकांची रूपांतरं केली आणि रंगभूमीवरील अनेक प्रयोगांना मदत केली. तरुण रंगकर्मी आणि नाट्यसंस्थांना त्यांनी प्रोत्साहन दिलं.

त्यांचा मुलगा तन्वीर यांच्या स्मरणार्थ सुरू झालेला तन्वीर सन्मान हा देखील त्यांच्या रंगभूमीवरील बांधिलकीचा महत्त्वाचा भाग आहे. भारतीय रंगभूमीतील उल्लेखनीय योगदानाचा गौरव करण्यासाठी हा सन्मान दिला जातो.

श्रीराम लागू हे सामाजिक आणि वैचारिकदृष्ट्याही सक्रिय होते. विज्ञानवादी आणि तर्कनिष्ठ विचारांचा त्यांनी पुरस्कार केला. अंधश्रद्धेविरोधी चळवळीशी त्यांचा संबंध होता. समाजातील प्रश्नांवर ते स्पष्टपणे भूमिका घेत. त्यांच्या दृष्टीने रंगभूमी ही केवळ मनोरंजनाची जागा नव्हती; ती समाजाला प्रश्न विचारण्याची आणि माणसाला विचार करायला लावण्याची ताकद असलेली कला होती.

म्हणूनच ‘डॉक्टर ते नटसम्राट’ ही केवळ एका कलाकाराची गोष्ट नाही

१७ डिसेंबर २०१९ रोजी वयाच्या ९२व्या वर्षी श्रीराम लागू यांचं निधन झालं. पण त्यांचा प्रवास तिथे संपला नाही. कारण त्यांच्या भूमिका आजही पाहिल्या जातात, त्यांच्यावर चर्चा होते आणि त्यांच्याकडून पुढच्या पिढीतील कलाकार शिकतात.

डॉक्टर म्हणून मिळालेली निरीक्षणशक्ती त्यांनी अभिनेत्यामध्ये आणली. रंगभूमीने त्यांना माणसाच्या मनाचा शोध घ्यायला शिकवलं. प्रयोगशील रंगभूमीने विचार दिला आणि व्यावसायिक रंगभूमीने तो विचार लाखो प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवण्याची संधी दिली. चित्रपटांनी त्यांच्या अभिनयाला महाराष्ट्राबाहेर नेलं, तर हिंदी सिनेमाने त्यांना देशभरातील प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवलं.

पण या सगळ्यापेक्षा मोठी गोष्ट म्हणजे त्यांनी अभिनयाला केवळ व्यवसाय मानलं नाही. भूमिका किती मोठी आहे यापेक्षा ती किती खोलवर समजून घेता येते, हे त्यांच्या कामातून दिसत राहिलं.

म्हणूनच श्रीराम लागूंच्या आयुष्याकडे पाहताना ‘डॉक्टरने अभिनय केला’ एवढंच म्हणणं अपुरं ठरेल. त्यांनी डॉक्टरकी सोडली आणि अभिनेता झाले, ही त्यांच्या प्रवासाची सुरुवात होती. त्यानंतर त्यांनी रंगभूमीवर स्वतःची एक परंपरा निर्माण केली, चित्रपटात असंख्य व्यक्तिरेखांना जिवंत केलं आणि मराठी अभिनयाला एक वेगळी उंची दिली.

डॉक्टर म्हणून त्यांनी माणसाचं शरीर समजून घेतलं; अभिनेता म्हणून त्यांनी माणसाचं मन समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. आणि या दोन्ही प्रवासांचा संगम म्हणजे श्रीराम लागू.